← RuśBiałoruś →

Ukraina, Kozacy i Rusini Karpaccy

• VII/VIII w. - Zgodnie z legendą kniaziowie (książęta) Kij, Szczek i Choriwin zakładają państwo Polan.

Jego centrum jest gród nazwany Kijowem na cześć Kija.

Tradycja głosi jednak, że w tym miejscu już w I/II w. n.e. stał kościół św. Andrzeja związany z działalnością legendarnych misjonarzy o imionach Inn, Rim i Pinn.

• Po 860 r. - Wodzowie Waregów Askold, Haskoldr i Dir opanowują Kijów.

• Od 882 r. - Od momentu, gdy Oleg (Helgi), syn Ruryka, zdobył Kijów, miasto jest stolicą Rusi Kijowskiej pod władzą dynastii Rurykowiczów. Utrzyma tę pozycję do końca XII w.

• XI w. - Pojawia się nazwa Ukraina wywodzona od słowiańskiego słowa kraina oznaczającego kraj lub ojczyznę.

Ukraina jest lokowana w rejonie Dniepru, a jej centrum stanowi Kijów.

• Od 1223 r. - Po klęsce Połowców i Rusinów nad Kałką Mongołowie stopniowo podporządkowują sobie kolejne ruskie księstwa, a w 1240 r. zdobywają i plądrują Kijów. W rezultacie miasto traci dotychczasowe znaczenie. Prawosławny patriarcha Rusi opuszcza zniszczony Kijów i przenosi się do Włodzimierza.

W dalszej przyszłości zaś Moskwa zostanie uznana za samodzielny (1589) a potem główny patriarchat Rusi (1686).

• XIV w. - Po raz pierwszy w dokumentach historycznych pojawiają się Huculi.

Jest to jeden z ludów zaliczanych do Rusinów Karpackich czyli wołoskich pasterzy, którzy ulegli rutenizacji (zruszczeniu).

• XIV - XV w. - Ziemie nad Dnieprem zostają opanowane przez Litwę.

• XV - XVII w. - Walki z tatarskimi chanatami wyludniają południowo-wschodnią Ruś, przekształcając ją w opustoszałe stepy znane jako Dzikie Pola ciągnące się daleko na wschód od dolnego Dniepru.

• XVI w. - Mnożą się ucieczki ruskich chłopów spod feudalnego ucisku.

Na południu Rusi (przyszła Ukraina) powstają osady zbiegłych Rusinów zwanych Kozakami (po turecku kozak - awanturnik, wolny człowiek), utrzymujące się z rolnictwa i rozboju. Kierują nimi wojskowi przywódcy zwani atamanami, jak na przykład Dmitro Wiszniewieckij czy Petro Sahajdaczny.

• 1553 r. - Ataman D. Wiszniewieckij zakłada Sicz Zaporoską (zasika za porohami - palisada za progami rzecznymi) czyli osadę na wyspie na Dnieprze i nazywa ją Mała Hortycja (Mała Forteca).

Sicz będzie potem niszczona w walkach z Chanatem Krymskim i Polakami i kilkakrotnie przenoszona. Sam Wiszniewieckij zaś zginie w walce z Tatarami (1563).

• 1569 r. - Należąca do Litwy południowa Ruś w rejonie Dniepru przechodzi w ręce Polski.

Król Stefan Batory nada Kozakom prawa, formalnie zrównujące ich ze szlachtą i rejestruje ich jako regularne oddziały wojskowe (Kozacy rejestrowi). Jednak Kozacy coraz bardziej świadomie traktują siebie jako odrębny naród czyli przyszłych Ukraińców. Jako prawosławni rozwijają poczucie odrębności od katolickich Polaków i żądają równych praw, w tym również ekonomicznych. Zwłaszcza, że Polacy na Rusi to głównie szlachta i magnaci, a Rusini to raczej chłopi i biedota. W miastach dominuje żywioł polski, a na wsi ruski.

• 1577 - 1578 r. - Słynący z siły i odwagi Kozak Iwan Podkowa zdobywa Jassy i ogłasza się hospodarem Mołdawii, która podlegała Turcji. Zostaje uwięziony w Warszawie za sprowokowanie konfliktu z Turcją i na życzenie Stambułu ścięty we Lwowie.

• 1581 r. - Wydanie ukraińskiej wersji Biblii oznacza początek ukraińskiej literatury. Następne książki to drukowane po ukraińsku w Rzeczpospolitej teksty liturgiczne (1627, 1629) oraz zbiór modlitw P. Mogiły (1646).

• 1591 r. - Kozak Krisztof Kosinskij wznieca powstanie (1591-1593) przeciw Rzeczpospolitej, aby utworzyć kozackie państwo, lecz ginie w walce.

Drugie, również nieudane, powstanie (1594-1596) zorganizuje Semen Nalewajko.

• 1596 r. - Dążąc do polonizacji Rusinów Polacy narzucają im podpisaną w Brześciu unię religijną, zgodnie z którą powstaje Kościół unicki zachowujący liturgię prawosławną, ale uznający zwierzchnictwo rzymskiego papieża.

Większość Rusinów jednak nie akceptuje unii, więc mnożą się napaści na katolickich misjonarzy. Ginie na przykład jezuita Andrzej Bobola zabity przez Kozaków (1675). Kościół katolicki ogłosi go potem świętym męczennikiem.

• 1599 r. - Książę Konstanty Ostrogskij zawiązuje konfederację dyzunitów (odrzucających unię) walczących z katolickim ekspansjonizmem o ochronę wyznań niekatolickich, a szczególnie prawosławia.

• XVII - XVIII w. - Kozackie wyprawy rabunkowe przeciw Tatarom, Turcji, Mołdawii, Moskwie i Rzeczpospolitej.

Osadnictwo kozackie stopniowo posuwa się wzdłuż rzek na południe w stronę Morza Czarnego do ujścia Dniepru i Donu w XIX w., Morza Azowskiego oraz tatarskiego Krymu.

• 1620 r. - Patriarcha Jerozolimy Teophanos wyświęca kijowskiego metropolitę Jowa Boreckija, który ma powstrzymać ekspansję katolicyzmu.

Ukraińska Cerkiew oddziałuje zarówno na Moskwę, jak też na metropolie bałkańskie: bułgarską i serbską. Dlatego w 1676 r. Polacy zakazują jej kontaktów z innymi cerkwiami prawosławnymi.

• 1630 r. - Taras Fedorowicz organizuje powstanie Kozaków i chłopów przeciw Rzeczpospolitej.

• 1648 - 1663 r. - Ataman Bohdan Chmielnicki (Chmielnickij) przewodzi kozackiemu powstaniu przeciw Rzeczpospolitej.

Żąda utworzenia kozackiego księstwa w ramach Rzeczpospolitej, lecz Polacy odmawiają. Na mocy pokoju ze Zbaraża (1649) Chmielnicki otrzymuje trzy województwa: Kijów, Bracław i Czernichów, które ogłasza niezależnym państwem pod nazwą Zaporoże albo Księstwo Ruskie. W 1651 r. Rzeczpospolita próbuje siłą odzyskać kontrolę i w bitwie pod Beresteczkiem polskie wojsko rozbija 110 tysięcy Kozaków i Tatarów, zabijając przy tym ponad połowę z nich. Polacy przegrywają jednak pod Białą Cerkwią (IX 1651) i Batohem (odwetowa rzeź 8000 polskich jeńców w 1652 r.). Mimo to Chmielnicki przyjmuje protektorat Moskwy (umowa w Perejasławiu, 1654), wiedząc, że jest zbyt słaby na pełną niezależność. Ostatecznie w 1663 r. Ukraina zostaje podzielona na strefę moskiewską na lewym brzegu Dniepru i polską oraz turecką na prawym.

• 1672 r. - Po klęsce Rzeczpospolitej w wojnie z Turcją ataman Doroszenko przejmuje kontrolę nad Ukrainą. Jednak po jego wycofaniu się z życia politycznego w 1676 r. (umrze w 1698 r.) Kozacy popadają w zależność od Moskwy.

• 1684 r. - J.-J. Müller z Lipska pisze rozprawę o Kozakach: próbuje wykazać, że pochodzą od wojowników walczących z Mongołami.

• XVIII - XIX w. - Kształtują się głównie pasterskie ludy Rusinów Karpackich posługujące się językami zbliżonymi do ukraińskiego z domieszkami wołoskimi, polskimi i węgierskimi.

Wschodnie Karpaty zamieszkują Huculi, w północno-wschodnich Karpatach żyją Bojkowie, a na północnym zachodzie Łemkowie (Rusnakowie), którzy docierają do Bieszczad i Sanu.

• 1708 - 1709 r. - Kozacki hetman Iwan Mazepa próbuje uniezależnić się od Moskwy, popierając Szwedów.

Po klęsce ucieka do Mołdawii (tam umrze). Skutkiem powstania jest ekspedycja z Moskwy (1709) i zburzenie Siczy Zaporoskiej jako gniazda buntowników. Wielu Kozaków zostaje uwięzionych i deportowanych na Syberię.

• 1764 - 1782 r. - Rosja znosi instytucję kozackich hetmanów (atamanów).

Rozwiązuje radę autonomicznej Ukrainy, pozbawia Kozaków (symbol ukraińskiej odrębności) praw i zrównuje ich z chłopstwem. W rezultacie liczba kozackich gospodarstw spada z 20 tysięcy w 1730 r. do 1100 w 1764 r.

Z drugiej strony w XVIII-XIX w. Kozacy tworzą doborowe oddziały wojskowe służące rosyjskim carom.

• 1772 - 1795 r. - Ukraińskie ziemie Rzeczpospolitej wchodzą w skład Rosji.

Mimo to jeszcze w XIX w. Lwów będzie miastem głównie polskim, chociaż otoczonym przez ukraińskie wsie.

• 1775 - 1850 r. - Petro Prokopowycz, sławny ukraiński badacz pszczół i założyciel szkoły pszczelarstwa.

• 1789 r. - Na rozkaz carycy Katarzyny hiszpański dowódca José de Ribas na czele oddziału Kozaków zdobywa turecką twierdzę Chadżybej strzegącą ujścia Dniestru i Dniepru. Na jej miejscu w 1794 r. zaczyna się budowa miasta według projektu inżyniera François Sainte de Wollanta z Brabancji. Tak powstaje Odessa jako główny rosyjski port na Morzu Czarnym. Dzięki handlowi miasto błyskawicznie się rozwija, rośnie jego bogactwo i liczba mieszkańców. Do wybuchu I wojny światowej Odessa z ponad 450 tysiącami mieszkańców stanie się czwartym największym miastem Imperium Rosyjskiego po Petersburgu, Moskwie i Warszawie.

W XIX w. szczególną cechą miasta staną się ogromne podziemia. Gwałtownie rosnące miasto potrzebuje bowiem dużych ilości kamienia budowlanego, więc wykorzystuje miejscowe złoża bardzo miękkiego wapienia pontyjskiego. Budowniczy wydobywają go w tunelach drążonych pod Odessą na wielu poziomach i często kilkadziesiąt metrów pod powierzchnią. Według szacunków dokonanych w XXI w. łączna długość odeskich tuneli to ok. 2500-3000 km. W połowie XIX w. władze zakażą wydobycia wapienia bezpośrednio pod miastem, ponieważ dojdzie do kilku zapadlisk i zawalenia budynków. Poza granicami miasta zaś wydobycie będzie trwało jeszcze w XXI w., a więc rozmiary podziemi wciąż rosną.

• 1798 r. - Iwan P. Kotlarskij pisze pierwszą ukraińską książkę, własną wersję Eneidy.

Zaczyna się kulturalna emancypacja Ukraińców, która nasili się w XIX w.: poeta i zwolennik niepodległości Ukrainy Markijan Szaszkewycz (1811-1843), J. Hołowacki, I. Wahyłewycz, największy ukraiński poeta i pisarz Taras Szewczenko (1814-1861). Później działa pisarz-socjalista Iwan Franko (1856-1916) i wielu innych literatów, jak choćby Denis Zubricki.

• 1821 r. - W Odessie odbywa się jeden z pierwszych pogromów Żydów na obszarze Imperium Rosyjskiego.

Kolejne zbiorowe napaści i mordy na Żydach w Odessie będą miały miejsce w latach 1859, 1871, 1881, 1900 i 1905. Pogromy inspirowane lub przynajmniej niehamowane przez władze służą niszczeniu żydowskiej społeczności uważanej za obcą i wrogą prawosławnej Rosji.

• 1834 r. - Powstaje uniwersytet w Kijowie.

• 1848 r. - W austriackiej Galicji powstaje Najwyższa Rada Ruska jako reprezentacja Ukraińców i Rusinów.

• 1848 r. - Powstaje pierwsza ukraińska gazeta Zoria hałycka (Świt galicyjski), odzwierciedlająca idee Wiosny Ludów.

• Po 1861 r. - Uwłaszczenie chłopów przyspiesza rozwój Ukrainy. Wzrasta liczba ludności. Rośnie wydobycie węgla nad Donem (Zagłębie Donieckie, Donbas): już w 1897 Ukraina dostarcza 40% węgla całej Rosji.

• 1871 - 1913 r. - Łesja Ukrainka (Łarysa Kozak), sławna ukraińska poetka. Tłumaczka z polskiego i angielskiego.

• 1875 r. - Rosja likwiduje Unię Brzeską i siłą włącza grekokatolików do Cerkwi prawosławnej.

• 1876 r. - Car Aleksander II próbuje zlikwidować nienawidzoną przez Rosjan ukraińską odrębność zagrażającą jedności rosyjskiego imperium.

Rosjanie obawiają się, że mieszkańcy Ukrainy przypomną wszystkim, że Kijów jest starszym ośrodkiem niż Moskwa i ma prawo do samodzielności. Bezpośrednią przyczyną decyzji cara jest donos napisany w 1874 r. Jego autor, wicekurator kijowskiego okręgu szkolnego Michaił Jozefowicz, informował Moskwę, że w Kijowie rozwija się ruch ukrainofilski promujący kulturę i tradycję ukraińską w opozycji do rosyjskiej. Powołana potem komisja opracowała zasady zwalczania „ukraińskiego nacjonalizmu”, a car je zaakceptował. Moskiewska władza zakazuje używania języka ukraińskiego, wydawania ukraińskich książek, grania ukraińskich sztuk teatralnych (zakaz zniesiony w 1881 r.) i pisania ukraińskich piosenek. Nie wolno już używać nazwy Ukraina, a mieszkańcy tego kraju zostają uznani za lokalną odmianę Rosjan posługującą się rzekomo ludowym dialektem rosyjskiego. Rosjanie nazywają Ukraińców dość pogardliwym słowem Chechłacy z powodu chechła czyli wysoko upiętego czuba z włosów na głowie noszonego przez Kozaków.

Terror, rusyfikacja i bieda powodują zmasowaną emigrację Ukraińców: wkrótce największym ośrodkiem ludności ukraińskiej poza Ukrainą stanie się Winnipeg w Kanadzie.

• 1883 - 1973 r. - Dmytro Iwanowycz Doncow, prawnik (studia w Petersburgu, Wiedniu i Lwowie), dziennikarz, pisarz i działacz niepodległościowy. W latach 1922-1939 mieszka we Lwowie, potem w Bukareszcie, a od roku 1943 w Pradze, pisząc do niemieckiej prasy artykuły o tematyce ukraińskiej. Po wojnie emigruje do Kanady.

• 1892 r. - We Lwowie (w 80% zamieszkałym przez Polaków) powstaje Towarzystwo Naukowe imienia Szewczenki jako przejaw narodowej świadomości Ukraińców.

• 1907 r. - Po klęsce Rosji w wojnie z Japonią i pod naciskiem sił rewolucyjnych carski rząd formalnie anuluje zakaz używania języka ukraińskiego, chociaż w rzeczywistości kultura ukraińska jest nadal dyskryminowana.

• 1908 r. - Mikoła Arkas pisze pierwszą pełną historię Ukrainy. M. Hruszewskij zaś wydaje (1898-1937) monumentalną 10-tomową pracę o dziejach Rusi-Ukrainy, budując narodową świadomość Ukraińców.

• 1909 - 1959 r. - Stepan Andrijowycz Bandera, ukraiński działacz niepodległościowy o poglądach nacjonalistyczno-faszystowskich, od roku 1927 członek Ukraińskiej Organizacji Wojskowej, a potem OUN i organizator terrorystycznych ataków skierowanych przeciw Polakom i Ukraińcom szukającym porozumienia z Polakami.

• Lata 1913 i 1915 - Represje katolickiej Austrii wobec unickich i zdecydowanie prorosyjskich Łemków.

• 1917 r. - Ukraińcy wykorzystują rozpad Rosji i proklamują Ukraińską Republikę Ludową w Kijowie. Bojków i Łemków uznają za Ukraińców, chociaż oba ludy podkreślają swoją odrębność. Godłem ukraińskiego państwa jest tryzub (trójząb), a flaga zawiera dwa poziome pasy: górny niebieski (niebo) i dolny żółty (zboże na polu).

Wilhelm Habsburg, który zakochał się w Ukrainie i stał się Ukraińcem z wyboru (nawet każe się nazywać Wasylem) próbuje organizować monarchię z centrum w Siczy (1918).

Nad Donem zaś Kozacy proklamują państwo, które jednak zostanie rozbite przez bolszewików (1918).

Ukrainą poddaną Niemcom (układ brzeski) rządzi hetman P. Skoropadskij, a Doncow jest szefem biura prasowego jego rządu, przyczyniając się do rozpowszechnienia idei samodzielności Ukraińców. Dyktatura Skoropadskiego upada jednak w grudniu po odbiciu Kijowa przez republikańskie oddziały Semena Petlury. Doncow zostaje wtedy szefem sekcji prasowej Ukrainy w Bernie. W końcu bolszewicy zajmują Kijów (II 1919): ginie ok. 3000 mieszkańców miasta, a niepodległa Ukraina upada. Mimo to ukraińska Cerkiew odrywa się od patriarchatu Moskwy (1919), zaznaczając w ten sposób symboliczną samodzielność Ukrainy.

We Lwowie powstańcy ogłaszają niepodległość, lecz pokonują ich Polacy, którzy mszczą się potem na Ukraińcach, przy okazji dokonując pogromu miejscowych Żydów.

• 1917 r. - W Jekaterynodarze odbywa się zjazd Kozaków z Kubania, który decyduje o utworzeniu odrębnego państwa Kubańskiej Republiki Ludowej (16 II 1918), która przyłącza się do Ukraińskiej Republiki Ludowej na zasadzie federacji. W kwietniu 1918 roku zbolszewizowane oddziały rosyjskie wracające z frontu tureckiego zajmują Kubań i zamieniają w republikę sowiecką. Walki o Kubań między bolszewikami i białymi z armii Denikina ciągną się przez dwa lata. Przedstawiciele Kubania uczestniczą nawet w pokojowej konferencji w Paryżu. Wreszcie w marcu 1920 roku obszar Kubania zajmuje Armia Czerwona i włącza do Rosji.

• 1918 r. - Huculi buntują się przeciw Austro-Węgrom i tworzą republikę (9 I 1919), którą w lipcu rozbiją Rumuni.

• 1918 r. - Łemkowscy działacze ogłaszają w Gładyszowie, że Łemkowie wejdą w skład Rosji.

Po zwycięstwie bolszewików chcą zaś należeć do Czechosłowacji, aby uchronić się przed komunizmem i uniknąć włączenia do Polski oraz polonizacji. W 1919 r. w Pereszowie zostaje proklamowana proczeska Karpatoruska Rada Ludowa. Władze polskie odpowiadają aresztowaniami, a w 1921 r. stawiają przed sądem w Nowym Sączu księdza D. Chylaka, J. Kaczmarka i M. Gromasiaka oskarżonych o chęć oderwania Łemkowszczyzny od Polski. Zostają jednak uniewinnieni, ponieważ nie istnieją żadne umowy o włączeniu ziem Łemków do Polski, więc nie można było ich złamać.

• XII 1918 r. - III 1919 r. - We Florynce działa Ruska Narodowa Republika Łemków.

• 1920 r. - Wojna polsko-bolszewicka.

Generał Bułhak-Bałachowicz organizuje antyrosyjskie powstanie Białorusinów w Słucku, który na mocy Traktatu Ryskiego znalazł się w granicach bolszewickiej Rosji. Po klęsce oddziały generała przechodzą do polskiej części Białorusi, lecz Polacy obawiają się białoruskiego patriotyzmu i rozbrajają jego armię.

Brześć, Pińsk, Lwów, Tarnopol i Kołomyja zostają włączone do Polski. Wilhelm Habsburg popiera bolszewików, bo Polskę uznaje za gorszego wroga ukraińskiej niepodległości. Natomiast ukraiński generał Simon Petlura (1879-1926) współpracuje z Polską przeciw bolszewikom. Jednak po klęsce musi emigrować i zginie w Paryżu zastrzelony przez żydowskiego poetę i bolszewickiego agenta Szolema Szwarcbarda. Do uwolnienia zabójcy nawołują potem A. Einstein, R. Rolland i A. Kiereński i, co ciekawe, sąd uznaje Szwarcbarda za niewinnego.

Dla złamania oporu Ukraińców bolszewicy konfiskują żywność, co wywołuje głodową śmierć prawie 2 milionów ludzi.

• Od 1922 r. - Ukraińcy są reprezentowani w polskim parlamencie, ale ich dążenie do samodzielności prowokuje Polaków do zmiany ordynacji wyborczej i podziału okręgów wyborczych w taki sposób, żeby w większości okręgów najliczniejszą grupę stanowiła ludność polska.

• 1929 r. - W Wiedniu zostają połączone różne organizacje polityczne z Ukraińską Organizacją Wojskową na czele i powstaje Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Podstawą ideową OUN są nacjonalistyczno-faszystowskie poglądy Dmytro Doncowa głoszącego, że relacje między narodami muszą opierać się na sile. Wartością nadrzędną jest naród prowadzony przez elitę lub wodza, którzy są gotowi do najwyższych poświęceń.

• 1932 - 1933 r. - Stalin celowo wywołuje wielki głód (hołodomor), konfiskując żywność, aby zlikwidować opór przeciw kolektywizacji rolnictwa i złamać znienawidzoną ukraińską odrębność (zwłaszcza w obliczu planowanej wojny z Zachodem). Ukraińskie wsie są rabowane przez ok. 100 tysięcy komunistycznych aktywistów z Komsomołu, którzy twierdzą, że chłopi ukrywają zbiory. Armia otacza obrabowane wioski, nie pozwalając ich opuszczać, więc ludzie umierają z głodu (w skali całej Ukrainy ok. 25 tysięcy osób dziennie, zwłaszcza dzieci), dochodzi do kanibalizmu, a zwłoki leżące na ulicach Charkowa czy Kijowa nikogo nie dziwią. W miastach powstają państwowe sklepy torgsiny, w których można kupić żywność za złoto i obcą walutę (w 1933 r. będą działały aż 263 torgsiny). Ukraina traci ponad 5 milionów ludzi, których mają zastąpić sprowadzani później rosyjscy osadnicy.

• 1935/1936 r. - W Polsce odbywa się proces terrorystów z OUN. Za zamordowanie Bronisława Pierackiego, polskiego ministra spraw wewnętrznych, Stepan Bandera zostaje skazany na karę śmierci zamienioną potem na dożywocie. Wyjdzie na wolność po wybuchu wojny polsko-niemieckiej w roku 1939.

• 1936 - 1938 r. - Seria nieszczęść dotyka Ukraińców.

W Polsce prawosławni Ukraińcy są wcielani do Kościoła katolickiego (1938), a co najmniej 167 cerkwi zostaje zburzonych lub splądrowanych, w tym również zabytkowe jak cerkiew w Szczebrzeszynie (Szczebreszin) z roku 1184, w Chełmie (Hołm) z XVI w. i Jarosławcu, też z XVI w.

Związek Sowiecki bezwzględnie zwalcza narodowy ruch ukraiński. W Amsterdamie zostaje zamordowany Jewhen Konowalec (w 1938 r.), przywódca ukraińskiej antykomunistycznej organizacji niepodległościowej na emigracji: sowiecki agent P. Sudopłatow wręcza mu pudełko czekoladek z ukrytą bombą zegarową.

Wilhelm Habsburg, wciąż marzący o ukraińskim królestwie, nawiązuje współpracę z nazistami, którzy wydają się być naturalnym wrogiem Polski i Sowietów.

• 1939 r. - Aneksja polskich kresów wschodnich w tym zachodniej Ukrainy przez ZSRS sprzymierzony z Niemcami.

OUN rozpada się na dwie frakcje. Na czele frakcji głoszącej chwilowy sojusz z Niemcami stoi prawnik Lew Rebet (1912-1957), a po wyjściu z polskiego więzienia Stepan Bandera. Nieco odmienne spojrzenie prezentuje Andrij Melnyk (1890-1964, umiera w Kanadzie), który uważa Niemcy za strategicznego sojusznika Ukrainy i chce wszcząć powstanie przeciw Polakom. Rebet jednak odmawia, ponieważ to wzmocniłoby sprzymierzonych z Niemcami Sowietów.

• 1941 - 1942 r. - Po ataku Niemców na ZSRS (22 VI 1941 r.) grupa Bandery ogłasza niepodległość, a premierem ukraińskiego rządu zostaje Jarosław Stećko (1912-1986). Wielu Ukraińców, w tym Kozacy nad Donem, witają Niemców jako wyzwolicieli od komunizmu. Niemcy jednak obalają rząd już po 12 dniach istnienia, a Banderę, Rebeta i Stećkę zamykają w obozie (do 1944 r.). Współpracę z Hitlerem podejmuje natomiast Andrij Melnyk, ale on też zostaje aresztowany i wysłany do obozu na początku 1944 r.

• 1941 - 1944 r. - Odessa została włączona do sprzymierzonej z Niemcami Rumunii i nosi nową nazwę Antonescu na cześć rumuńskiego marszałka Iona Antonescu.

W tym czasie w gigantycznych podziemiach miasta ukrywają się sowieccy partyzanci, którzy mają walczyć z okupantami. Ostatecznie jednak dzielą się na dwie wrogie grupy, które wzajemnie się wymordują.

• 1941 - 1944 r. - Masowe mordy ludności żydowskiej na obszarze Ukrainy i Białorusi dokonywane przez Niemców i Ukraińców, zwłaszcza z ugrupowania Bandery, oraz Białorusinów i Polaków.

Dzieje się tak zarówno na obszarach wiejskich, jak też w miastach, gdzie Żydzi stanowili duży procent mieszkańców. Na przykład w Odessie ginie ok. 50 tysięcy miejscowych Żydów, a w Mińsku ponad 45 tysięcy (42,5% całej populacji miasta).

• 1942 r. - Powstaje Ukraińska Powstańcza Armia (UPA), walcząca z Sowietami, Polakami i Niemcami.

• 1943 r. - 1 maja i na początku lipca Sowieci prowadzą zmasowane bombardowanie Mińska, ponieważ pod pozorem walki z Niemcami chcą zniszczyć zabytki świadczące o białoruskiej historii i odrębności kulturowej. Sowieckie bomby burzą i palą przede wszystkim obiekty mające wartość historyczną, a niekoniecznie militarną.

• Od 1943 r. - Za zgodą Niemców Ukraińcy z UPA realizują plan Bandery. Mszczą się za przedwojenne prześladowania mordując Polaków oraz ugodowo nastawionych Ukraińców i Białorusinów na obszarze Wołynia i Galicji Wschodniej. Pierwszą ofiarą jest polska wieś Parośl wymordowana w lutym. Do początków 1947 r oddziały UPA eksterminują łącznie ok. 100 tysięcy Polaków. Polska AK odpowiada, organizując samoobronę i dokonując mordów na Ukraińcach - łącznie ok. 15 tysięcy osób.

• 1944 r. - Niemcy potrzebują żołnierzy, więc tworzą Ukraińską Armię Narodową, mającą walczyć z Sowietami, a Stećko, Rebet i Bandera zostają uwolnieni z obozu.

Po wojnie osiedlą się Monachium, wiedząc, że powrót do Ukrainy oznaczałby śmierć.

• Wiosna 1945 r. - Ukraińska Powstańcza Armia i polska Armia Krajowa podejmują rozmowy o sojuszniczej walce przeciw Sowietom, co znajduje odbicie we wspólnych akcjach między innymi w Hrubieszowie, Dubience i Starosielu.

• 1945 - 1947 r. - Mieszkający w Wiedniu Wilhelm Habsburg ciągle marzy o niepodległości Ukrainy.

W tym czasie jest agentem wywiadu brytyjskiego, a potem francuskiego. W roku 1947 Sowieci potajemnie porywają go z Wiednia i wywożą do Kijowa, gdzie zostanie postawiony przed sądem za antyrosyjską działalność z roku 1918 i zamordowany w 1948 r.

• 1945 - 1950 r. - Ziemie na zachód od Bugu przypadają Polsce.

Partyzanci UPA walczą z Polską (do 1947 r.) i ZSRS (do 1956 r.). Symbolem polsko-ukraińskich relacji jest los wsi Pawłokoma pod Przemyślem, gdzie UPA porywa 11 Polaków, a AK morduje 366 Ukraińców (III 1945). Kiedy polska armia nie potrafi poradzić sobie z UPA, władze komunistyczne w 1946 r. podejmują decyzję o wysiedleniu Ukraińców z Bieszczad. Za pretekst do rozpoczęcia wysiedleńczej akcji Wisła posłuży zabójstwo polskiego generała Świerczewskiego koło Cisnej w Bieszczadach przypisane żołnierzom UPA.

W ramach akcji Wisła (1947-1950) polskie oddziały wojskowe wypędzają ludność ukraińską, zwykle dając ludziom zaledwie kilka godzin na opuszczenie domu. Część Ukraińców jest bita i mordowana, a ich domy są palone. Ok. 600 przedstawicieli ukraińskiej inteligencji zostaje uwięzionych, a kilkudziesięciu skazano na śmierć. Pod strażą polskiego wojska ok. 140 tysięcy prawosławnych i unitów zostaje wysiedlonych do północno-zachodniej Polski. Jadą kilka dni w wagonach towarowych, zwykle bez jedzenia i wody. Jeszcze gorszy los spotyka ok. 9 tysięcy osób, które trafią do poniemieckiego obozu koncentracyjnego w Jaworznie podlegającego kiedyś głównemu obozowi Auschwitz (w Oświęcimiu). Wzorem niemieckim również Polacy główny zarząd obozów umieszczają w Oświęcimiu, a w Jaworznie sadystyczni strażnicy znęcają się nad uwięzionymi, torturują ich i bezkarnie mordują, a ofiary grzebią potajemnie w zbiorowych mogiłach w lesie. Obóz działa do 1949 r.

Następuje polonizacja okolic Zamościa, Lublina, Chełma i Bieszczad. Zanikają Bojkowie i Łemkowie.

• Po 1945 r. - Białoruscy działacze niepodległościowi Ostrouski i Jermaczenka uciekają na Zachód, gdzie nadal będą pracować w organizacjach antysowieckich.

• Po 1945 r. - Ukraińskie organizacje narodowe działają przede wszystkim na emigracji w Niemczech. Jedną z najważniejszych postaci jest tam Stepan Bandera ukrywający się pod nazwiskiem Stefan Popiel. Popierają go Amerykanie, którzy nie chcą zrażać do siebie mieszkańców USA mających ukraińskie pochodzenie, a także wywiad brytyjski oraz ukrywający się naziści, w tym organizacja Gehlena. Bandera działa na rzecz oddziałów UPA walczących w Polsce i sowieckiej Ukrainie, lecz jego autorytaryzm i fanatyzm zrażają wielu innych działaczy oskarżających go o faszyzm i dochodzi do rozpadu organizacji OUN na dwie wrogie sobie frakcje. Bandera nie tylko prowadzi akcję propagandową skierowaną przeciw Sowietom i Polakom, lecz także likwiduje swoich przeciwników. Według szacunków niemieckiej policji z rąk banderowców na terenie Niemiec zginęło ok. 100 osób. W 1950 r. Bandera rezygnuje z kierowania swoją frakcją OUN, a w 1956 r. L. Rebet powołuje konkurencyjną, prodemokratyczną Organizację Ukraińskich Nacjonalistów za Granicą.

• 1947 r. - Głód w Białorusi wywołany przez Sowietów, żeby złamać opór wobec rusyfikacji i komunizmu.

Po bombardowaniach niemieckich a potem jeszcze bardziej niszczycielskich sowieckich 80% zabudowań Mińska jest zburzonych i spalonych. Po wojnie zaś Sowieci planowo wyburzają zabytkowe budowle w Mińsku i zakazują ich fotografowania oraz malowania, żeby całkowicie zniszczyć pamięć o historii i dawnym wyglądzie miasta. Przez następne dziesięciolecia panowania komunizmu na miejscu pałaców, kościołów i mieszczańskich kamienic powstają wielkie, monumentalne, zazwyczaj pompatyczne budynki mające pokazywać siłę Sowietów. Charakterystyczne, że są to domy komunistycznych notabli, siedziby władz politycznych i partyjnych oraz fabryki i szkoły. Na peryferiach zaś powstają głównie drewniane domy, gdzie mieszkają zwykli ludzie.

• Lata 1950. - Sławę zdobywa Nikifor (umiera w 1968 r.) łemkowski malarz-prymitywista, obywatel polski.

• 1954 r. - Na polecenie Chruszczowa Krym zostaje włączony do Ukrainy, chociaż mieszkańcy półwyspu to głównie napływowi Rosjanie oraz już nieliczni miejscowi Tatarzy, którzy przetrwali kolejne masowe mordy, represje, wypędzenia i wywózki dokonywane przez Rosjan.

Niektórzy twierdzą, że Chruszczow chce w ten sposób zrekompensować krzywdy, jakie Sowieci wyrządzili Ukrainie. Inni przypuszczają, że Chruszczow podjął decyzję po pijanemu, bo jest alkoholikiem. Przyłączenie Krymu nie ma jednak większego znaczenia, ponieważ Ukraina nie jest samodzielnym państwem, a wszystko pozostaje w Związku Sowieckim i tak zdominowanym przez Rosjan.

• 1957 - 1959 r. - Wyszkolony do mordowania agent KGB na polecenie Moskwy zabija ukraińskich działaczy narodowych przebywających na emigracji. 12 października 1957 r. za pomocą trującego gazu wystrzelonego w twarz ofiary morduje Lwa Rebeta przed jego mieszkaniem w Monachium. Dwa lata później, 15 października 1959 r., w ten sam sposób i też przed drzwiami mieszkania w Monachium morduje Stepana Banderę. Funkcję przewodniczącego OUN przejmuje wtedy Jarosław Stećko, a po jego śmierci żona Sława Stećko.

Zabójca obu ukraińskich przywódców pozostanie nieznany do 12 sierpnia 1961 r. Wtedy to na jednym z policyjnych posterunków w Berlinie Zachodnim zjawia się Ukrainiec urodzony w 1931 r. pod Lwowem Bohdan Staszynski z żoną Niemką Inge Pohl: prosi o oddanie go w ręce CIA. Przyznaje, że był sowieckim zabójcą, szczegółowo opisuje, jak zamordował Rebeta i Banderę oraz ujawnia, że miał też zabić Jarosława Stećkę. Ostatecznie zostaje skazany na osiem lat więzienia, lecz wychodzi na wolność po czterech i pod nowym nazwiskiem wyjeżdża do USA. W 2011 r. pewien Amerykanin ogłosi, że to on był Staszynskim, a cała historia z jego zdradą w 1961 r. miała być rzekomo zaplanowana przez KGB.

• 1960 r. - W Kijowie rusza pierwsze ukraińskie metro.

Następne miejskie koleje podziemne w Ukrainie powstaną w Charkowie (1975) i Dnieprze (1995).

• 21 I 1978 r. - Ołeksa Hirnyk (1912-1978) dokonuje samospalenia i wbija sobie nóż w piersi przy grobie Tarasa Szewczenki w Kaniowie, protestując przeciw rusyfikacji Ukrainy. Sowieci ukrywają to wydarzenie.

• 1984 r. - W stolicy Białorusi Mińsku powstaje metro.

• 26 IV 1986 r. - W Czernobylu na północy Ukrainy eksploduje elektrownia jądrowa.

Wybuch zabija część pracowników, a teren wokół elektrowni zostaje skażony przez radioaktywny pył. Sowieckie władze próbują to ukryć i sztucznie wywołują deszcz, żeby chmura radioaktywnego pyłu nie dotarła do Moskwy. W rezultacie pył opada z deszczem głównie na Białoruś, powodując skażenie dużego obszaru i śmierć ok. 20 tysięcy osób.

Po katastrofie rejon Czernobyla nad Prypecią zostaje zamknięty, a ludność ewakuowana. Dzięki temu po kilku latach wracają tam dzikie zwierzęta i mimo skażenia odbudowują się naturalne ekosystemy.

• 1989 r. - Dzięki rozkładowi imperium Sowietów zostaje zalegalizowany ukraiński Kościół unicki (1989), który od 1946 r. był największym, mającym aż 5 milionów wyznawców, zakonspirowanym kościołem na świecie.

• 1 XII 1989 r. - W referendum 90% mieszańców Ukrainy opowiada się za wyjściem ze Związku Sowieckiego i niepodległością państwa ukraińskiego. Kilka dni później sowieckie imperium ostatecznie się rozpada.

• Lata 1990. - Amerykańscy uczeni łemkowskiego pochodzenia Paul R. Magosci i Paul Best głoszą, że Huculi, Łemkowie i Bojkowie to naród Karpatorusinów (Rusini karpaccy). Jednak większość Łemków i Bojków czuje się już Ukraińcami, a na terenie Polski uległa polonizacji. Huculi zaś wtapiają się w Ukraińców i Rumunów.

• 1991 r. - Ku oburzeniu Gorbaczowa prezydent Białorusi Stanisław Szuszkiewicz i prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk ogłaszają niepodległość. Przystąpią potem do stworzonej przez Rosję Wspólnoty Niepodległych Państw, lecz Ukraina już pod rządami następnego prezydenta Leonida Kuczmy (1994-2005) nie ratyfikuje umowy o członkostwie, obawiając się rosyjskiego imperializmu.

Ukraina ma powierzchnię ponad 603 tysięcy km² i prawie 50 milionów mieszkańców, z czego 8 milionów to Rosjanie. Stolicą jest Kijów. Rząd przywraca godło i flagę z roku 1918. Na terenie Ukrainy pozostało 15% sowieckich ładunków jądrowych, co budzi niepokój zarówno w krajach demokratycznych, jak też w Rosji. W 1994 r. zostaje więc podpisana umowa o przekazaniu Rosji 175 rakiet międzykontynentalnych i 1500 głowic jądrowych (zrealizowana w ciągu siedmiu lat) w zamian za gwarantowaną przez Rosję, USA i Wielką Brytanię nienaruszalność granic Ukrainy, zwłaszcza na Krymie i w Doniecku oraz w Sewastopolu, gdzie wciąż stacjonuje rosyjska flota. Niestety, niedaleka przyszłość pokaże, że umowy z Rosją nie mają wielkiej wartości.

W nowych warunkach w Ukrainie wyrasta kilku bardzo bogatych przedsiębiorców, często wywodzących się z kręgów komunistycznych. Wkrótce to oni jako oligarchowie, stają się decydującą siłą polityczną. Za najbogatszego uchodzi Rinat Achmetow. Inny wielki przedsiębiorca, Ihor Kołomojski z Pietropawłowska na wschodzie Ukrainy, zaczął od handlu, a potem zbudował imperium finansowe skupione wokół banku Privat.

Walutą ukraińską jest hrywna, stając się symbolem niepodległości. Na przykład na banknocie 5 hrywien znajduje się wizerunek bohatera walki o wolność Ukrainy Bohdana Chmielnickiego.

Ogromnym problemem Ukrainy jest posowiecki system ekonomiczny i mentalność ludzi nienauczonych dobrej pracy, a przyzwyczajonych do powszechnej korupcji. Poza tym Ukraińcy borykają się z groźnymi zanieczyszczeniami pozostawionymi przez Rosjan. Na przykład mieszkańcy miasta Żółte Wody często umierają na nowotwory, ponieważ ich domy i drogi z czasów sowieckich zostały zbudowane z radioaktywnych materiałów pozostałych po wydobyciu uranu. Władze jednak starają się to ukrywać, lekceważąc ludzkie tragedie.

• Po 1991 r. - W przeciwieństwie do Ukrainy mniejsza i biedniejsza Białoruś ze stolicą w Mińsku pozostaje krajem zależnym od Rosji, co wynika między innymi z braku białoruskich tradycji narodowych. Gospodarka Białorusi kontynuująca sowiecki styl myślenia jest skrajnie nieefektywna, co szybko przekłada się na postępujące zubożenie ludności. Walutą państwową jest rubel białoruski.

• 1993 r. - Jurij Kriwonogow i Maryna Cwigun w Ukrainie przygotowują zbiorowe samobójstwo 700 członków fanatycznej sekty Białe Bractwo, oczekującej biblijnego końca świata. Zostają ujęci zanim doszło do tragedii.

• 2004 r. - Rosyjscy agenci próbują otruć dioksynami Wiktora Juszczenkę kandydata na prezydenta Ukrainy, żeby stanowisko zdobył prorosyjski Wiktor Janukowycz. Kiedy na jaw wychodzą próba zabójstwa i fałszerstwo wyborów, wybucha tak zwana pomarańczowa rewolucja nazwana tak od koloru, jakim posługują się zwolennicy Juszczenki. Pod presją masowych protestów Janukowycz musi ustąpić, a prezydentem w latach 2005-2008 będzie uratowany po zatruciu Juszczenko. Ku niezadowoleniu Rosji Ukraina deklaruje chęć stowarzyszenia z Unią Europejską i zaczyna dostosowywać swoją gospodarkę, prawo i administrację do wymogów unijnych. Coraz więcej Ukraińców pracuje na terenie Unii Europejskiej, zwłaszcza w Polsce. Widzą gospodarczy rozwój Europy oraz wolność i relatywne bogactwo jej mieszkańców kontrastujące z zacofaniem i biedą krajów poddanych autorytarnej władzy Rosji.

• 2006 r. - W kopalni węgla kamiennego Zasiadki w Doniecku dochodzi do wybuchu metanu, w którym ginie 13 osób, a 62 trafiają do szpitala. Ukraińskie kopalnie wciąż działają tak samo, jak w czasach Związku Sowieckiego, zwykle mają przestarzałe procedury i wyposażenie techniczne zabezpieczające pracowników pod ziemią. W rezultacie są zaliczane do najbardziej niebezpiecznych na świecie, a katastrofy górnicze zdarzają się dość często. Nie przypadkowo w 2007 r. w kopalni Zasiadki znów wybucha metan, lecz tym razem ginie aż 101 górników. Dwa lata później w 2009 r. w tej samej kopalni metan eksploduje kilka razy w ciągu dwóch tygodni zabijając łącznie 106 osób. Aby zapobiec kolejnym zapłonom niebezpiecznego gazu, ratownicy zalewają kilka sztolni Zasiadki wodą. Rok 2011 przynosi następne ofiary: 26 górników w Suchodilsku w obwodzie ługańskim i 11 górników w Makiejewce w obwodzie donieckim.

• 2010 r. - Po wyborach nowym prezydentem Ukrainy zostaje kierowany z Moskwy Wiktor Janukowycz. Trzy lata później ogłasza, że Ukraina odrzuca deklarowaną wcześniej współpracę z Europą i chce stowarzyszyć się z Rosją. Zaskakuje go powszechne oburzenie Ukraińców wyrażone w gwałtownych protestach i ulicznych manifestacjach.

• 2013/2014 r. - Od listopada 2013 r. mimo zimna, ataków milicji, porwań (ponad 200 osób zaginionych) i morderstw, tysiące ludzi protestują przeciw Janukowyczowi w Kijowie na Majdanie Nezałyżnosti (Plac Niepodległości), we Lwowie, w Tarnopolu i innych miastach. Jedynie wschodnia Ukraina i Krym zamieszkane głównie przez Rosjan, nadal popierają Janukowycza. W lutym 2014 r. ok. 100 osób zostaje zastrzelonych na Majdanie, lecz opór trwa. Janukowycz prosi Rosję o zbrojną interwencję, ale Moskwa odmawia, żeby nie zaogniać stosunków z Europą i USA. W końcu Janukowycz ucieka do Rosji.

Po ucieczce Janukowycza prezydentem zostaje Petro Poroszenko, oligarcha, który zbił majątek na produkcji czekolady, zwolennik współpracy z Europą. Postępuje polityczne zbliżenie do Europy i trwa umacnianie armii.

Jednak ukraińska gospodarka nadal w dużym stopniu opiera się na wzorach sowieckich, jest zależna od rosyjskiego gazu, przeżarta korupcją, energochłonna i zdominowana przez oligarchów czyli wielkich właścicieli.

W Sewastopolu zaś nadal stacjonuje rosyjska Flota Czarnomorska, a Rosjanie w Ukrainie otrzymują od Moskwy rosyjskie paszporty, żeby w przyszłości dać Rosji pretekst do mieszania się w sprawy Ukrainy.

• 2014 r. - Wysłane z Rosji uzbrojone bojówki bez oznaczeń wojskowych opanowują ukraiński Krym, a Putin czeka na reakcję Zachodu gotów się wycofać. NATO jednak nie reaguje, więc Rosja organizuje następne terrorystyczne napaści we wschodniej Ukrainie i Odessie. Dopiero zdecydowana akcja ukraińskiej armii powstrzymuje Rosjan w Odessie, ale Donieck i Ługańsk zostają zajęte przez siły kierowane i zaopatrywane z Rosji. Odtąd trwa tam wojna, a 7 lipca 2014 r. rosyjscy terroryści zestrzeliwują malezyjski samolot pasażerski lecący nad okupowaną wschodnią Ukrainą.

• Od 2014 r. - Kraje europejskie zaopatrują ukraińską armię w nowoczesną broń i prowadzą szkolenia wojskowych specjalistów, co świadczy o tym, że Zachód spodziewa się kolejnej rosyjskiej agresji.

• XII 2015 r. - Rosyjscy hakerzy po sześciu miesiącach przygotowań dokonują cyberataku na ukraiński system informatyczny - na wiele godzin paraliżują energetykę, komunikację i transport. Unia Europejska zaś nakłada tylko symboliczne sankcje na Moskwę, wciąż traktując Rosję jako państwo, z którym można pokojowo współpracować.

• 2018 r. - Ukraińska Cerkiew występuje do patriarchy Konstantynopola o przywrócenie jej autokefalii odebranej przez Moskwę w 1686 r.

• 2019 r. - Ku niezadowoleniu Rosji wybory prezydenckie w Ukrainie wygrywa Wołodymyr Zełensky deklarujący współpracę z Unią Europejską, chęć przystąpienia do NATO i reformowanie Ukrainy.

• 2020 r. - Pandemia Covid-19 uderza w ukraińską gospodarkę.

• 2022 r. - Rosja popierana przez satelitarną Białoruś napada Ukrainę.

Ku zaskoczeniu świata, a zwłaszcza Moskwy, rosyjskie oddziały nie potrafią zająć Kijowa w ciągu trzech dni, jak to było planowane. Ukraińcy, w tym rosyjskojęzyczni, nie witają Rosjan kwiatami, czego oczekiwał Putin, lecz stawiają opór. Ukraińcy pragną wstąpić do Unii Europejskiej i nie chcą być częścią Rosji, bo to oznacza biedę i zacofanie. Ukraiński prezydent Wołodymyr Zełensky staje na czele oporu, a USA, Europa, Kanada i inne kraje dostarczają Ukraińcom broń. Kilka milionów Ukraińców ucieka za granicę, głównie do Polski i zachodniej Europy.

Rosjanie nie mogąc zająć kraju, próbują go sterroryzować: systematycznie bombardują, burzą i palą wsie, miasta, szkoły oraz szpitale, a zwłaszcza elektrownie. Barbarzyńsko mordują ludność cywilną i rabują wyposażenie domów, którego nie mają w Rosji. Wzorem sowieckim rosyjscy żołnierze-bandyci wsławiają się gwałtami na Ukrainkach. Kilkaset matek popełnia samobójstwo, kiedy zobaczyły gwałt na ich dzieciach (czasem zaledwie kilkuletnich). Symbolem ukraińskiego bohaterstwa staje się burzone przez kilka tygodni miasto Mariupol nad Morzem Azowskim, skąd Rosjanie nie wypuszczają ludności i ostrzeliwują konwoje humanitarne, chociaż wcześniej zgodzili się, aby takie konwoje wyprowadziły cywilów. Schwytanych jeńców zamykają w obozach koncentracyjnych, lub mordują. Porywają ponad milion ludzi, w tym tysiące dzieci. Rosyjskie statki na Morzu Czarnym blokują dostęp do ukraińskich portów i łamią prawo, uniemożliwiając pływanie po międzynarodowych wodach, aby wywołać głód w zaopatrywanych przez Ukrainę krajach Afryki i Azji Zachodniej. Po roku jednak Ukraińcy przerywają blokadę, zatapiając kilka rosyjskich okrętów i zmuszają do wycofania pozostałe.

• 2022 r. - Rosyjska organizacja Memoriał sprzeciwiająca się Putinowi, Białorusin Ałaksandr Białacki walczący z dyktaturą Łukaszenki oraz ukraińska organizacja Centrum Wolności Obywatelskiej razem otrzymują Pokojową Nagrodę Nobla za działalność na rzecz praw człowieka i wolności.

• 2023 r. - Ukraińska Cerkiew wprowadza kalendarz gregoriański, aby zerwać związki z Cerkwią rosyjską.

• Od 2024 r. - Ukraińska armia staje się jedną z najsilniejszych i najnowocześniejszych w Europie, rozwijając między innymi broń dronową. Mimo to prorosyjski prezydent USA Trump naciska na Ukrainę, żeby podporządkowała się Rosji.

← RuśBiałoruś →