Ruś
Druga połowa IV w. - Wódz Boż zakłada konfederację plemion wschodniosłowiańskich (Antów) w rejonie Dniepru i Morza Czarnego, aby przeciwstawić się ekspansji Ostrogotów.
Według przekazów zostaje pokonany i schwytany przez ostrogockiego władcę Winitara. W 376 r. Boz, jego synowie i 70 naczelników umierają ukrzyżowani na rozkaz Winitara, co oznacza rozpad pierwszego słowiańskiego państwa.
Lata 550. - Wschodniosłowiański wódz Mezamir walczący z Awarami tworzy plemienne państwo w rejonie Dniepru, które utrzyma się do początku VII w.
VII - IX w. - Bałtowie na północ od Prypeci ulegają slawizacji - przyjmują kulturę a przede wszystkim język Słowian.
VII/VIII w. - Legendarni kniaziowie (książęta) Kij, Szczek i Choriwin organizują państwo Polan ze stolicą w Kijowie nad Dnieprem.
Tradycja głosi, że w tym miejscu już w w I/II w. n.e. prowadzili akcję misyjną uczniowie św. Andrzeja: Inn, Rim oraz Pinn.
780 r. - Plemię Połoczan zakłada gród Połock u ujścia rzeki Połoty do Dźwiny.
VIII/IX w. - Waregowie czyli Normanowie ze Szwecji szukają szlaków ze Skandynawii do Konstantynopola zwanego przez nich Miklagardem.
Normańska nazwa rothsman oznaczająca wioślarza zostaje przekształcona przez Finów, którzy opisując Waregów, używają nazwy Ruotsi. Od tego określenia pochodzi nazwa całego kraju Ruś: arabska Ar-Rus, grecka oi Ros i łacińska Ruthenia.
859 - 862 r. - Wódz Waregów Ruryk (Hrörek, 862-879) zakłada dynastię Rurykowiczów w normańskiej osadzie Holmgård istniejącej w miejscu, gdzie rzeka Wołchow wypływa z jeziora Ilmień.
Holmgård jest kluczowym punktem na Szlaku Waregów łączącym Bałtyk z Morzem Czarnym poprzez rzeki Rusi.
Według ruskiej tradycji mieszkańcy okolic jeziora Ilmień poprosili Ruryka o obronę przed najazdami innych Waregów i tak w 862 r. Ruryk został ich władcą. To wydarzenie będzie potem uznawane za początek historii Rusi.
Miejsce osady Holmgård zajmie wkrótce gród Nowgorod czyli Nowogród (Nowe Miasto), pierwsza stolica Rusi.
Miejscowi Słowianie zaś będą przejmowali elementy normańskiej kultury, na przykład ruskie imię Gleb to normański Gudleifr, a Oleg i Olga to normańskie Helgi i Helga.
Po 860 r. - Wodzowie Waregów Askold, Haskoldr i Dir opanowują Kijów. Stąd Waregowie organizują pierwszą łupieżczą wyprawę aż pod Konstantynopol (860-865).
Ok. 866 - 894 r. - Waregowie zakładają Księstwo Połockie ze stolicą w Połocku.
882 r. - Książę Oleg (Helgi) Rurykowicz czyli syn Ruryka zdobywa Kijów oraz Połock i jednoczy Ruś pod swoją władzą.
Oleg przenosi stolicę z Nowogrodu na północy Rusi do Kijowa na południu, skąd jest bliżej do Konstantynopola. Odtąd aż do 1136 r. władcy Kijowa są zarazem książętami Nowogrodu.
Godłem Rusi pod władzą Rurykowiczów zostaje ich rodowy znak - stylizowany jastrząb lecący głową w dół. Na monetach z XI w. zastąpi go trójząb.
X - XII w. - Rusini, zwłaszcza z Nowogrodu, rozwijają handel futrami z ludami ugrofińskimi w rejonie Dwiny, Peczory i Uralu. Na przykład żyjący na przełomie X i XI w. nowogrodzki kupiec Guriata Rogowicz opisuje swoją wyprawę na wschód i potwierdza istnienie stałych kontaktów handlowych z zachodnią Syberią.
Lata 907, 911 - Łupieżcze wyprawy Olega na Konstantynopol (w ruskich zapiskach jako Carogród czyli Miasto Króla) zmuszają Bizancjum do podpisania umowy handlowej. Ruscy piraci dominują na Morzu Czarnym zwanym Ruskim.
Ruski letopis (kronika) podaje, że pustelnik służący Perunowi przepowiedział śmierć Olega przez jego konia. Odtąd książę nie jeździł na nim, dopóki koń nie zakończył życia. Po jakimś czasie Oleg zechciał obejrzeć kości zwierzęcia w trawie i pośmiać się z przepowiedni. Wtedy z czaszki wypełzła żmija i śmiertelnie ukąsiła księcia. Tradycja utrzymuje, że stało się to w roku 913.
Ok. 920 - 978 r. - W Połocku rządzi Rogwołod z dynastii pochodzącej ze Skandynawii, jeden z pierwszych odnotowanych w dokumentach władców Księstwa Połockiego.
924 - 945 r. - Następca Olega, wielki książę Rusi Igor I czyli normański Ingvaar, potomek Ruryka, konsoliduje państwo zamieszkane przez 4,5-5 milionów ludzi. Panuje nad Księstwem Połockim nad Dźwiną, a nawet dokonuje łupieżczych najazdów na Konstantynopol w latach 941 i 944.
945 r. - Książę Igor wyrusza po daninę od Drewlan, lecz oni odmawiają. Chwytają Igora i skazują na wymyślną śmierć. Według relacji Nestora książę zostaje przywiązany do dwóch drzew przygiętych aż do ziemi, które prostując się, rozrywają go na strzępy.
W Kijowie zostaje wdowa po Igorze, księżna Olga z małym synem Swiatosławem. Mał, władca Drewlan, chce to wykorzystać i jeszcze w tym samym roku proponuje Oldze małżeństwo, sądząc, że samotna kobieta nie potrafi rządzić. Próbuje w ten sposób przejąć władzę nad Kijowem, a małego Swiatosława prawdopodobnie kazałby potem zamordować. Olga udaje, że tego nie rozumie i zapowiada, że następnego dnia uroczyście przyjmie propozycję. Tak też się dzieje, a posłańcy Mała każą się zanieść na miejsce ceremonii w łodzi, którą przypłynęli. Ludzie Olgi niosą więc Drewlan, lecz do przygotowanego wcześniej dołu i tam zakopują ich żywcem. Księżna zaś wysyła do Mała posłów z zaproszeniem dla arystokracji Drewlan, aby uświetnić zaręczyny. Kiedy ci przybywają, księżna zaprasza ich do łaźni, każe zamknąć i podpalić łaźnię i znowu śle do Drewlan posłów. Chce, aby u siebie przygotowali ucztę dla drużyny z Kijowa. Kiedy zaś Drewlanie upili się, księżna każe wszystkich wymordować i wraca do swojej stolicy.
To jednak nie zaspokaja jej pragnienia zemsty, więc organizuje zbrojną wyprawę na Drewlan i oblega ich gród Iskorosten. Niestety, przez dłuższy czas nie potrafi sforsować umocnień. Ogłasza zatem, że już dość przelewania krwi i obiecuje, że zaprzestanie oblężenia w zamian za symboliczny okup, co pozwoli jej wycofać się z honorem. Chce, aby mieszkańcy oddali jej gołębie gnieżdżące się w dachach ich domów. Potem przyczepia im do ogonów płonące żagwie, a ptaki wracają do swoich gniazd, wywołując pożar. Tym razem szturm kończy się zdobyciem płonącego grodu, rzezią ludności i ostateczną klęską Drewlan.
945 - 972 r. - W Kijowie panuje książę Swiatosław I, syn Igora i Olgi, chociaż do 969 r. realną władzę w jego imieniu sprawuje regentka księżna Olga.
Dwukrotnie, w latach 967 i 969 Swiatosław podbija wschodnią Bułgarię, lecz po klęsce zadanej mu przez Bizancjum traci zdobyte tereny. Ginie w walce z Pieczyngami
955 - 962 r. - Księżna Olga (żona Igora I i matka Swiatosława, umrze w 969 r.) zostaje ochrzczona jako Olena w Konstantynopolu (955-957). Chce wprowadzić Ruś do Europy, więc prosi Ottona I o przysłanie misjonarzy i w ten sposób w 961 r. do Kijowa przybywa katolicki biskup Adalbert. Jednak zniechęcony wrogą postawą ludności już w następnym roku opuszcza Ruś.
Co ciekawe, mimo znanego okrucieństwa i popełnionych zbrodni Olga zostanie potem świętą Kościoła prawosławnego.
972 - 978 r. - W Kijowie panuje książę Jaropełk I, syn Swiatosława, lecz jego władza jest kwestionowana przez przyrodniego brata Włodzimierza.
977 r. - Ginie Oleg, brat Jaropełka.
978 - 1015 r. - Włodzimierz odsuwa Jaropełka i przejmuje władzę nad Rusią Kijowską, a do historii przejdzie jako książę Włodzimierz (Władimir) I Wielki.
W sporze o władzę między Jaropełkiem i Włodzimierzem książę Połocka Rogwołod opowiedział się za Jaropełkiem, za co miał zapłacić życiem. Włodzimierz bowiem po odsunięciu Jaropełka zdobywa wrogi mu Połock i zabija Rogwołoda jako potencjalnego buntownika. Następnie żeni się z córką Rogwołoda Rognedą, aby umocnić swoją władzę, a rządy w Połocku przekazuje swojemu synowi Izjasławowi.
O sile Rusi świadczy fakt, że Włodzimierz I bije w Kijowie pierwsze ruskie monety znane jako srebrniki.
980 - 981 r. - Odsunięty w Kijowie Jaropełk podbija Grody Czerwieńskie i zakłada Włodzimierz Wołyński (988).
Zaczyna się rozróżnienie Wielkiej Rusi związanej z Kijowem oraz Małej Rusi czyli Grodów Czerwieńskich albo Rusi Czerwonej.
Lata 985, 986, 988 - Włodzimierz I najeżdża Bizancjum.
W 988 r. żeni się z bizantyjską księżniczką Anną (siostrą Teofany, żony Ottona II) i przyjmuje chrześcijaństwo z Bizancjum. Powstaje biskupstwo w Kijowie, a od 989 r. chrześcijaństwo jest oficjalnie religią państwową.
Humorystyczna legenda głosi, że szukając religii właściwej dla Rusi Włodzimierz odrzucił judaizm, ponieważ Żydzi nie mieli ojczyzny. Co prawda podobał mu się islam obiecujący rajskie rozkosze z pięknymi dziewczynami, a Włodzimierz lubił kobiety, lecz odrzucił tę wiarę, bo zakazywała alkoholu. Zdecydował się więc na chrześcijaństwo, argumentując, że Rusini muszą pić.
Początek XI w. - Księstwo Połockie pod władzą lokalnej linii władców wywodzącej się od Izjasława Włodzimierzowicza jest jednym z najsilniejszych organizmów politycznych Rusi konkurującym z Kijowem o status hegemona.
Po śmierci Izjasława w 1001 r. władzę nad Połockiem obejmuje jego najstarszy syn Wsiesław Izjasławicz, lecz umiera już dwa lata później. Następnym władcą Księstwa Połockiego zostaje więc brat Wsiesława Briaczysław (czasem zwany Warcisławem) Izjasławicz.
XI w. - Pojawia się nazwa Ukraina odnosząca się do ziem w rejonie Dniepru.
XI w. - Postępuje chrystianizacja Rusi.
XI - XV w. - Epoka legendarnych ruskich chrześcijańskich świętych: Awraamij Rostowskij w Rostowie, Wasilij Riazanskij w Riazaniu (XIII-XIV w.), Izidor Twierdisłow i Jakow w Rostowie (XV w.), a w Nowogrodzie Wasilij Błażiennyj, Michaił Kłopskij, Nikołaj Czudotworiec, Anton (XII w.) i Nikoł Kochanow (XIV w.). Według legend św. Joann z Nowogrodu (XII w.) podobno ujarzmił diabła i jeździł na nim w ciągu jednej nocy do grobu Jezusa w Jerozolimie i z powrotem. Przypomina to muzułmańskie opowieści o Proroku Muhammadzie odbywającym nocne podróże do Jerozolimy na cudownym koniu.
1013 r. - W Kijowie Włodzimierz więzi Swiatopełka I, syna Jaromira i zięcia (od 1012 r.) polskiego księcia Bolesława Chrobrego, aby oddać władzę swojemu synowi Jarosławowi.
1015 r. - Śmierć Włodzimierza I Wielkiego w Kijowie okazuje się początkiem walk o władzę nad Rusią.
Władzę w Kijowie obejmuje Swiatopełk I, syn Włodzimierza i zięć polskiego księcia Bolesława Chrobrego.
Korzysta z tego rządzący w Księstwie Połockim Briaczysław (czasem zwany Warcisławem) Izjasławicz i zaczyna prowadzić samodzielną politykę, nawet konkurując z Kijowem o dominację na ziemiach ruskich.
1015 - 1019 r. - W Kijowie rządzi Swiatopełk I popierany przez Bolesława Chrobrego.
Wzorem Włodzimierza I bije w Krakowie ruskie srebrniki.
1018 r. - Do Kijowa przybywa z Polski Bolesław Chrobry, prowadząc zbrojny oddział, aby potwierdzić i umocnić pozycję Swiatopełka. Jednak po odejściu polskiego księcia syn Włodzimierza Jarosław I Mądry wypędza Swiatopełka z kraju i przejmuje władzę.
1019 - 1054 r. - Panuje książę Jarosław I Mądry (syn Włodzimierza I) protektor chrześcijaństwa.
W Kijowie, który staje się ważnym centrum kultury, powstaje Peczerska Ławra w wykopanych tunelach; wkrótce słynny klasztor i cel pielgrzymek. Natomiast kijowski Sobór św. Zofii założony w pierwszej połowie XI w. stanie się jedną z najważniejszych świątyń Rusi; będzie rozbudowywany i ozdabiany przez kilka następnych stuleci.
Zostaje spisany zbiór praw Ruska Prawda.
Jarosław boryka się z problemami społecznymi, choćby z buntem ludności w rejonie Suzdalu, wywołanym przez głód i wyzysk (1024-1026). Rozwija gospodarkę i dalekosiężny handel jak na przykład eksploatacja poszukiwanej w Europie miki („ruskie szkło”) z Karelii i znad Dźwiny. Pokonuje Pieczyngów, ludy ugrofińskie na północy, podbija Grody Czerwieńskie (Kijów utraci je na rzecz Polski w 1070 r.) i po raz ostatni najeżdża Bizancjum (1043).
1021 r. - Briaczysław Izjasławicz z Połocka organizuje łupieżczy najazd na Nowogród i wywozi z miasta cenne łupy. W drodze powrotnej pod Pskowem natyka się na wojsko Jarosława I Mądrego i zostaje pokonany. Musi więc porzucić zdobycz i ucieka na Litwę.
Jarosław jednak nie chce zaostrzać konfliktu, ponieważ dąży do opanowania całej Rusi, a wie, że nie dokona tego wyłącznie siłą. Pozwala więc Briaczysławowi zachować władzę w Połocku, a nawet oferuje mu grody Uswiaty i Witebsk, ale żąda uznania zwierzchności Kijowa. Pozornie sytuacja się stabilizuje, lecz w rzeczywistości mimo formalnie zawartego pokoju, walki między Kijowem i Połockiem będą trwały jeszcze dwadzieścia lat aż do śmierci Briaczysława.
1044 r. - W Połocku umiera Briaczysław.
Pozostawia Księstwo Połockie silne politycznie i gospodarczo dzięki dalekosiężnemu handlowi. Swoistą pamiątką po księciu jest założony przez niego gród Briaczysławl, późniejszy Brasław, w zachodniej części księstwa.
Następcą Briaczysława jest jego syn Wsiesław Briaczysławicz panujący w Księstwie Połockim z przerwami do śmierci w roku 1101. W 1067-1068 r. jest Wielkim Księciem Kijowskim, więc w Połocku rządzi w tym czasie Mstisław Izjasławicz (wnuk Włodzimierza I). W latach 1069-1071 zaś w Połocku rządzi Swiatopełk II Michał Izjasławicz.
1052 r. - W Nowogrodzie umiera książę Włodzimierz z lokalnej linii Rurykowiczów, a władzę próbuje przejąć jego syn Rościsław, lecz wypędzają go wujowie.
1054 r. - Umiera Jarosław I Mądry, Wielki Książę Kijowski, jeden z największych władców Rusi.
Niestety, w testamencie podzielił kraj między synów: Izjasława, Włodzimierza, Swiatosława, Wsiewołoda i Swiatopełka, co doprowadzi do szeregu sporów i wojen. Sytuację wykorzysta też polski władca Bolesław Śmiały, aby wtrącać się w sprawy Rusi.
Lata 1054 - 1067, 1069 - 1073, 1077 - 1078 - W Kijowie panuje Izjasław I, syn Jarosława I Mądrego.
Walczy z Połowcami, lecz przede wszystkim musi walczyć o utrzymanie władzy w Kijowie, którą zawdzięcza niemal wyłącznie Bolesławowi Śmiałemu.
W latach 1067-1068 Wielkim Księciem Kijowskim jest Wsiesław Briaczysławicz z Połocka, prawnuk Włodzimierza I. Po jego wypędzeniu Izjasław I utrzyma władzę tylko przez cztery lata. Zostanie bowiem usunięty przez swoich braci Swiatosława II (panuje w latach 1073-1076) a potem Wsiewołoda I (po raz pierwszy rządzi Kijowem w latach 1076-1077).
1067 r. - W dokumentach pojawia się zbudowana kilka lat wcześniej twierdza Miensk, przyszły Mińsk.
1071 r. - Antyfeudalny bunt w rejonie Rostowa: ginie Leoncjusz, mnich z Peczerskiej Ławry uznany potem za świętego.
Po 1078 r. - W Kijowie rządzą Wsiewołod I (po raz drugi w latach 1078-1093, syn Jarosława) i Swiatopełk II (1093-1113, syn Izjasława).
1096 r. - Jarosław, syn Swiatosława, zakłada Riazań.
XII w. - Północna Ruś zostaje schrystianizowana.
XII w. - Powstaje Włodzimierz nad Klaźmą, stolica księstwa Rostowsko-Suzdalskiego.
Nowogród podbija Ugrów nad Dwiną i Peczorą i zakłada faktorię handlową Ustiug Wielki nad Suchoną.
Litwa zaczyna podbój ziem ruskich, a sytuację pogarszają najazdy ludów ugrofińskich i tureckich ze wschodu.
1101 - 1127 r. - Po śmierci Wsiesława Briaczysławicza władcą Połocka jest jego syn Dawid Wsiesławicz.
1113 - 1125 r. - Włodzimierz Monomach z Suzdalu, syn Wsiewołoda I, rządzi Rusią.
Powstrzymuje Połowców. Musi walczyć z głodowymi buntami ludności Kijowa (1113, 1114).
Po nim panują jego synowie Mstisław I (1125-1132), Jaropełk II (1132-1139) i Wiaczesław (1139).
1125 - 1153 r. - Książę Włodymirko (linia Rościsława) zakłada księstwo w Haliczu.
Po wygaśnięciu rodu Rościsława w 1198 r. Polska i Węgry zaczną walkę o Halicz (Grody Czerwieńskie).
1136 r. - Antychrześcijański bunt ludności Nowogrodu inspirowany przez wołchwów czyli słowiańskich magów oraz przez tradycjonalistów pragnących utrzymać starą wiarę.
Książę Wsiewołod ucieka z Nowogrodu i nie wróci nawet po stłumieniu rewolty. Wykorzystują to bojarzy (wyższa szlachta, arystokraci) i kupcy, aby zdobyć niezależność. Tworzą republikę arystokratyczną, gdzie książę reprezentujący najwyższą władzę jest wybierany przez najbogatszych i najpotężniejszych obywateli Nowogrodu. Republika nowogrodzka konkuruje z Visby (Gotlandia) o handel na Bałtyku. Formalnie Nowogród uznaje władzę Wielkiego Księstwa Kijowskiego, lecz w rzeczywistości jest w dużym stopniu samodzielny dzięki bogactwu płynącemu z dalekosiężnego handlu.
Połowa XII w. - W Kijowie panują Wsiewołod II 1139-1146, wnuk Swiatosława II), jego brat Igor II (1146, usunięty), Izjasław II (1146-1154, syn Mstisława I), Izjasław III (1154-1155, 1157-1158, 1161, wnuk Swiatosława I, usunięty), Jurij I Dołgorukij (1155-1157, syn Włodzimierza Monomacha), Mstisław II (1158-1159, syn Izjasława II), Rostisław (1159-1161, 1161-1167, syn Mstisława I).
1169 r. - Andriej I Bogolubskij z Suzdalu (rządzi w latach 1157-1174, syn Jurija I) plądruje Kijów.
Zakłada włodzimierską linię Rurykowiczów, którą reprezentują jego bracia Michał I (1174-1176) i Wsiewołod III (1176-1212).
W Kijowie panują w tym czasie Mstisław II (1167-1169, syn Jurija I) i Gleb (1169-1171, brat Andrieja).
Nowogród na północy Rusi uznaje zwierzchność książąt rządzących we Włodzimierzu.
Od końca XII w. - Ruś rozpada się pod wpływem walk książąt, buntów (na przykład wielkie powstanie chłopów w południowej Rusi w 1174-1175 r.) i naporu sąsiadów.
1205 r. - W Nowogrodzie powstaje niemiecka gildia kupców St. Peterhof.
Miasto zyska wkrótce przydomek Wielki, co oddaje jego bogactwo i znaczenie.
1213 - 1238 r. - W Księstwie Włodzimiersko-Suzdalskim rządzi znany z pobożności i uznany za świętego Jurij II (syn Wsiewołoda III). Ginie w bitwie z Mongołami nad rzeką Sitą.
1215 - 1236 r. - W Nowogrodzie Wielkim rządzi z przerwami książę Jarosław II.
1223 r. - Mongołowie rozbijają Połowców i Rusinów nad Kałką.
1237 - 1240 r. - Najazdy mongolskie zmuszają książąt Rusi do uznania władzy Mongołów (1238).
Księstwa Halicko-Włodzimierskie, Kijowskie, Perejasławskie (na wschód od Kijowa), Siewierskie (Nowogród Siewierski), Czernichowskie, Riazańskie, Włodzimierskie (Włodzimierz, Moskwa, Suzdal) i Smoleńskie są wasalami Mongołów.
Jarosław II z Włodzimierza (1238-1246, syn Wsiewołoda III) i jego syn Aleksander I Newski są pierwszymi, którzy otrzymują jarłyk: jako wielcy książęta (w nomenklaturze mongolskiej chanowie) mają reprezentować Mongołów i nadzorować ściąganie haraczu od innych ruskich książąt.
Republika Nowogrodu Wielkiego (jej wpływy sięgają do Uralu i Półwyspu Kola) płaci trybut Mongołom, lecz pozostaje niemal niezależna.
Względną niezależność utrzymują też księstwo Pińskie nad Prypecią i Połockie (Połock, Mińsk, Nowogródek).
1238 - 1263 r. - Książę Aleksander I Newski rządzi Nowogrodem Wielkim.
Rozbija Szwedów nad Newą (1240) i wojska zakonu Kawalerów Mieczowych na zamarzniętym jeziorze Pejpus (1242). Dzięki temu odzyskuje zajęty przez zakon Psków.
1240 r. - Mongołowie zdobywają i plądrują Kijów.
1249 r. - Aleksander Newski przyjmuje tytuł księcia kijowskiego, a w 1257 r. wielkiego księcia włodzimierskiego, wciąż przy tym uznając zwierzchność Mongołów i Tatarów.
Od połowy XIII w. - Na rozległych ziemiach ruskich rysuje się różnica między częścią zachodnią zbliżającą się kulturowo do Europy i częścią wschodnią ciążącą do Wielkiego Stepu zdominowanego przez Mongołów i Tatarów.
Do części zachodniej należą Alba Rusca czyli Biała Ruś na południe od Litwy i Czarna Ruś między górnym biegiem Niemna, dolną Berezynę oraz Prypecią i Ptyczą.
W części wschodniej zaś znajdują się między innymi Księstwo Włodzimiersko-Suzdalskie, Riazańskie i Smoleńskie.
1250 - 1280 r. - Po ucieczce z Kijowa przed Mongołami metropolita Rusi Cyryl przebywa we Włodzimierzu nad Klaźmą.
Jego następca Maksim (1283-1305) początkowo rezyduje w Kijowie, ale on także będzie musiał uciec do Włodzimierza w latach 1299/1300 r.
Od końca XIII w. - Rurykowicze umacniają zależne od Mongołów Księstwo Włodzimiersko-Suzdalskie obejmujące Włodzimierz, Suzdal, Moskwę, Riazań i Twer.
We Włodzimierzu rządzą kolejno Dymitr I (syn Aleksandra I, 1277-1282, 1283-1294), Andriej III (brat Dymitra, 1282-1283, 1294-1304), Michał II Święty (bratanek Aleksandra I, 1305-1318), Jurij III (wnuk Aleksandra I, 1318-1322), Dymitr II (wnuk brata Aleksandra I, 1322-1326), Aleksander II (brat Dymitra II, 1326-1327) i Aleksander III (1328-1331).
XIV w. - Północna i wschodnia Ruś jest zależna od Tatarów.
Litwa podbija Księstwo Połockie w 1307 r. i zamienia je w swoje lenno. Następnie Litwini zajmują ziemie aż do Prypeci, opanowują Księstwo Mińskie (1326) i Kijów.
Polska zaś podbija Ruś Halicką czyli Galicję (1349) i zaczyna polonizację miejscowej szlachty.
XIV - XVI w. - Wołoscy pasterze ulegają rutenizacji (zruszczeniu), zapoczątkowując wyodrębnianie się karpackich Rusinów, którzy docierają do Bieszczad i Sanu.
Od 1323 r. - Moskwa więzi drużynę Nowogrodu Wielkiego wiozącą daninę od Ugrów. Odtąd Moskwa często napada nowogrodzkich poborców i niszczy Ustiug Wielki (1393, 1398, 1417, 1423), dążąc do podboju Nowogrodu.
Ok. 1347 - 1350 r. - Epidemia Czarnej Śmierci wyludnia wielkie obszary Rusi.
Lata 1389 - 1392 i 1407 - 1412 - Republika Nowogrodu Wielkiego rządzona przez Lingwena, brata Jagiełły, jest lennikiem Polski.
XV w. - W Połocku działa słynny jasnowidz Wasilij Niemczyn.
W swoich wizjach znanych w odpisach dopiero z XVII w. rzekomo przedstawia przyszłość: zbrodnie Iwana IV Groźnego, okrutne rządy Piotra Wielkiego i Katarzyny II, bolszewicki przewrót i komunizm, a potem krwawą dyktaturę Stalina i Rosję pokomunistyczną.
XV - XVII w. - Walki z chanatami wyludniają południowo-wschodnią Ruś, przekształcając ją w opustoszałe stepy znane jako Dzikie Pola.
Społeczeństwo ruskie pod władzą polską ulega zmianom, które w przyszłości doprowadzą do ukształtowania Ukrainy na południu oraz Białorusi między Wilią (Litwa), Bugiem i Prypecią (Polesie).
1458 r. - Rozdzielenie metropolii Kijowa i Moskwy.
W 1589 r. Moskwa zostanie ogłoszona samodzielnym patriarchatem, a w 1686 r. patriarcha Konstantynopola czasowo uzna Moskwę za główny patriarchat Rusi.
1470 - 1478 r. - Nowogród Wielki jest w unii personalnej z Wielkim Księstwem Litewskim.
1478 r. - Nowogród Wielki zostaje podbity przez Iwana III z Moskwy.
Najeźdźcy rabują bogate miasto, dokonują rzezi ludności, część mieszkańców wypędzają, głównych przeciwników spośród miejscowych bogatych rodów mordują, a resztę arystokracji uprowadzają do Moskwy. Chodzi o zniszczenie tradycyjnego samorządu miasta, samodzielności gospodarczej i rozwijania własnej kultury. W 1494 r. Moskwa likwiduje kantor Hanzy w Nowogrodzie, ponieważ nie toleruje związków ekonomicznych niezależnych od władzy centralnej.
Z drugiej strony jednak pozwala na ograniczoną swobodę handlowania i ku zaskoczeniu Moskwy miasto znów zaczyna się bogacić i znów staje się ośrodkiem, gdzie spotykają się różne kultury i mieszają obyczaje. Nawet dzieci w Nowogrodzie znają sztukę czytania i pisania, która pozostaje niedostępna dla większości mieszkańców ziem ruskich. Silny Nowogród stanowi jednak zagrożenie dla władzy Moskwy.
Od XVI w. - Prawosławni mieszkańcy południowej Rusi rozwijają u siebie poczucie odrębności od katolickich Polaków i Litwinów, co zapowiada powstanie narodu ukraińskiego.
1504 r. - Księstwo Połockie zostaje wcielone do Litwy.
1569/1570 r. - Rządzący w Moskwie Iwan IV Groźny plądruje Nowogród Wielki oraz wszystkie większe miasta w północnej Rusi, oskarżając mieszczan o spiskowanie z bojarami, Litwinami, Polakami i Szwedami. W rzeczywistości chodzi o zniszczenie ich samorządności oraz pełne podporządkowanie Moskwie. Car bowiem odebrał Nowogrodowi Wielkiemu ograniczoną autonomię nadaną temu miastu przez Iwana III, na przykład prawo do pobierania podatków i niekontrolowanego handlowania. Kupcy jednak zbojkotowali nakaz Iwana IV, a Nowogród Wielki jest wyraźnie bogatszy od innych ośrodków moskiewskiego państwa, co dobitnie pokazuje, że carska kontrola nie służy rozwojowi. Z drugiej strony oprycznicy chcą się wzbogacić na rabunku, więc rozsiewają plotki o rzekomym spisku przeciw carowi, aby uzasadnić napaść na Nowogród Wielki. W rezultacie dokonanej przez opryczników „masakry nowogrodzkiej” w 1570 r. giną niemal wszyscy spośród 35 tysięcy mieszkańców miasta, a wszelkie dobra zostają zrabowane. W całej północnej Rusi życie traci łącznie ok. 70 tysięcy ludzi. Kwitnący do niedawna Nowogród Wielki zostaje sprowadzony do poziomu innych miast rządzonych przez Moskwę, a symbolem upadku jest usunięcie z nazwy przydomku Wielki (zostanie przywrócony w 1989 r.).
Upadek Nowogrodu Wielkiego jest ostatnim akordem w dziejach Rusi. W tym momencie nie ma już żadnego księstwa dawnej Rusi. Litwini zlikwidowali Księstwo Połockie, przyszłą Białoruś. Litwini i Polacy zajęli Księstwa Kijowskie i Halickie, czyli Ukrainę. Moskwa zaś, niszcząc Nowogród Wielki, pozostała jedyną siłą we wschodniej i północnej Rusi.