Guptowie
I - II w. n.e. - Sanskryt, używany przez hinduistów, coraz częściej pojawia się w inskrypcjach, zastępując panujący dotąd prakryt typowy dla buddystów i dżinistów. Jest to w równym stopniu rezultat stopniowego odradzania się hinduizmu w północnych Indiach, jak też działalności wielkiego pisarza sanskrytu - Aśwaghoszy aktywnego w I w. Autor ten stworzył piękny styl literacki, często potem naśladowany przez innych autorów.
I - III w. n.e. - Ród Gupta wywodzący się z niższych sfer społeczeństwa dochodzi do znaczenia na terenie północno-wschodniego Dekanu i zachodniego Bengalu. Ich pierwsi wybitni przywódcy to Gupta (ok. 275) i jego syn Ghatotkkać (od ok. 300) noszący tytuł maharadża (wielki król). Wyznają buddyzm.
III w. n.e. - Filozof Akszapada Gautami pisze sławne dzieło Njajasutra.
IV - VI w. - Dżati czyli tradycyjne indyjskie kasty społeczne, przekształcają się w sztywny system ograniczeń i zasad, które odgradzają od siebie poszczególne kasty w sposób niemal absolutny i przyczynią się do zahamowania rozwoju Indii.
IV w. - Okres znaczącego rozwoju kultury w północnych i środkowych Indiach. Kanada pisze Wajśeszikasutra. W tym czasie działają Iśwarakriszna, sławny filozof sankhja i Wjasa - znany komentator Jogasutry. W drugiej połowie stulecia Watsjajana (jego prawdziwe imię to Mallanga) tworzy najlepszy wykład filozofii njaja.
IV - VIII w. - Powstają wspaniałe skalne świątynie w Adżancie.
Ok. 318 - 320 r. - Ćandragupta I (syn Ghatotkkaća) koronuje się na wielkiego króla królów (maharadżadhiradża).
Czyni z Guptów potęgę polityczną, która dominuje we wschodnich Indiach. Umacnia swoją pozycję przez ślub z księżniczką Kumaradewi z nepalskiego rodu Liććhawich. Rządzi środkowym biegiem Gangesu z centrami w miastach Pataliputra, Wajśala i Ajodhja.
Lata 330. - 370. - Samudragupta (syn Ćandragupty I) rządzi państwem Guptów.
Jest jednym z największych władców tej dynastii. Podbija Mathurę nad górnym Gangesem, Bengal na wschodzie, południowe stoki Himalajów i uzależnia od siebie Pendżab. Najeżdża i pustoszy ziemie na południu aż do Sańći (Kańći). Uzależnia od siebie również wschodnie wybrzeża Indii do Bengalu, łącznie z terytorium Pallawów. Jednak pozornie potężne państwo jest w istocie luźną federacją księstw uznających zwierzchnictwo władcy z dynastii Guptów.
W połowie stulecia Hariszena umieszcza na kolumnie (w późniejszym Allahabadzie) słynny opis czynów Samudragupty.
Ok. 375 - 380 r. - Ramagupta, syn Samudragupty, ponosi klęskę w wojnie z Śakami z północnego Gudżaratu.
Wykorzystuje to jego brat, Ćandragupta II, który pokonuje Śaków, a następnie obala Ramaguptę i ogłasza się królem.
388 - 409 r. - Panuje Ćandragupta II. Prowadzi liczne wojny zaborcze.
Podbija rządzone przez Śaków monarchie: Malwę, Gudżarat oraz Kathiawar. Podporządkowuje sobie również Kszatrapów, a dzięki sojuszowi z Wakatakami uzyskuje dostęp do Morza Arabskiego.
W tym czasie Wakatakowie są silną konfederacją plemion w środkowym Dekanie nad rzeką Narmada i nad górnym biegiem Godawari. Ich najważniejsze miasta, ośrodki polityczne i gospodarcze to Adżanta i Nandiwardhana.
V w. - Pod rządami Guptów niebywale rozwijają się kultura i gospodarka. Jest to możliwe dzięki ogromnej tolerancji religijnej władców, otwartości buddyzmu na nowe idee, a także dzięki bogactwu państwa, które czerpie zyski z handlu i rzemiosła. Z jednej strony wklęsłe srebrne monety Guptów krążą nie tylko w Bengalu, lecz w całych wschodnich Indiach.
W tym okresie działa między innymi najsławniejszy filozof buddyjskiej szkoły hinajana Wasubandhu (ok. 400-480), a Praśastapada błyskotliwie komentuje Wajśeszikasutrę.
Pod koniec stulecia słynny matematyk i astronom Ariabhatta formułuje definicję inwersji matematycznej, podaje bardzo dokładną wartość liczby π oblicza długość roku słonecznego i wyjaśnia mechanizm powstawania kwadr Księżyca. Dowodzi również, że Ziemia musi być kulą, o czym mają świadczyć zarówno obserwacje, jak i logiczne rozumowanie.
W drugiej połowie V w. n.e. w państwie Guptów działa także wielki astrolog Warahamira.
Matematycy indyjscy wprowadzają wygodny dziesiętny system zapisywania liczb, który przyjmą potem Arabowie oraz Persowie, Europejczycy i inne ludy w całym Starym Świecie.
Rozwija się plastyka, zwłaszcza rzeźba i budownictwo świątyń.
W tym czasie tworzy także Kalidasa, który zostanie uznany za największego dramaturga Indii piszącego w sanskrycie.
414/415 - 455 r. - W państwie Guptów rządzi Kumaragupta I (syn Ćandragupty II).
Za panowania Kumaragupty I zaczynają się niszczycielskie najazdy Heftalitów (Śwetahunów, Białych Hunów) z północy.
Chińczyk Fa Hsien odwiedza Indie jako buddyjski pielgrzym, a swoje wrażenia opisze potem w jednej z najciekawszych książek podróżniczych świata. Opisuje między innymi rozbudowę uniwersytetu w Nalandzie, kiedy przypadkowo zraniono motyką świętą w Indiach kobrę o imieniu Nalanda (stąd nazwa uczelni). Kumaragupta I usłyszał wtedy od wróżbity, że świątynia będzie świetnym centrum nauki, które przetrwa stulecia, ale wielu studentów zapłaci za wiedzę krwią. Nieśmiertelna kobra Nalanda zaś żyje podobno w okolicznych stawach, gdzie codziennie myją się uczniowie i mnisi.
Na uczelnię mają wstęp tylko ci, którzy przejdą egzaminy. Studenci pochodzą głównie z Indii, Chin, Tybetu i Indonezji; usługują profesorom, dbają o ich strój i pokoje, zbierają dla nich jałmużnę. Profesorowie zwani panditami słyną jako mistrzowie naukowej dyskusji, która obok wykładów (nawet 100 dziennie) i rozmowy jest główną formą nauczania.
Z czasem kraj wokół Nalandy zostaje nazwany Biharem (od sanskryckiego vihara - zgromadzenie mnichów, klasztor).
Połowa V w. - Skandagupta Wikramaditja (syn Kumaragupty I) odpiera najazd Hunów. Mimo to państwo wyraźnie słabnie i pogarsza się sytuacja gospodarcza.
Druga połowa V w. - Upadek Guptów za rządów Kumaragupty II (syn Skandagupty). Wasalni władcy mogą się teraz usamodzielnić.
Ok. 477 r. - Władzę obejmuje Budhagupta (wnuk Kumaragupty I). Dzięki swojej energii i zdolnościom utrzymuje jedność państwa Guptów do końca V w., mimo wciąż słabnącej gospodarki.
V/VI w. - Po śmierci Budhagupty wybucha walka o władzę. Państwo rozpada się na część zachodnią, gdzie rządzi Bhanugupta i wschodnią z królem Wainjaguptą (brat Budhagupty).
Bhanugupta pokonuje Hunów i tym samym powstrzymuje ich kolejny najazd.
VI w. - W zachodniej części terytorium Guptów panuje Baladitja znany jako opiekun buddyzmu i słynnego buddyjskiego uniwersytetu w Nalandzie.
Stojąc na czele konfederacji władców północnych Indii, Baladitja rozbija armię Hunów, którą prowadzi Mihirakula.
VI w. - We wschodniej części terytorium Guptów rządzą Narasimhagupta (do ok. 530, brat Wainjagupty), jego syn Kumaragupta III (do ok. 540) i Wisznugupta (do ok. 550), syn Kumaragupty III.
VI w. - W północnym Dekanie nad rzeką Parbati Jaśodharman tworzy silne państwo Malwa konkurujące z Guptami i Hunami.
VI w. - Grecki kupiec Kosmas z Bizancjum kilkakrotnie odwiedza Indie i pozostawia barwny opis swoich podróży.
Ok. 554 r. - Iśanawarman, władca z dynastii Maukhari, wypiera Guptów z Magadhy.
VI/VII w. - Pandemia dżumy podcina siłę Guptów. Zaraza zawleczona z zachodu w kolejnych nawrotach pustoszy Indie. Przez dwa następne stulecia dżuma będzie jedną z głównych przyczyn ekonomicznego upadku i niestabilności powstających w Indiach monarchii, co w ostatecznym rozrachunku uczyni Indie łatwym łupem najeźdźców. Niszczycielska epidemia dżumy przyczynia się do zaniku buddyzmu, który w powszechnej opinii nie uchronił Indii przed zarazą. W ten sposób zaraza toruje drogę dla ekspansji hinduizmu, a potem dla muzułmańskich najazdów z zachodu.
VI/VII w. - Guptowie tracą władzę i w miejsce silnej, scentralizowanej monarchii powstaje wiele drobnych, krótkotrwałych, zwykle wzajemnie skłóconych księstw.
Zamęt wykorzystują Hunowie (Heftalici, Śwetahuna) najeżdżający Indie od północnego zachodu. Osiedlają się w północnych Indiach, stając się nowym elementem etnicznym tego obszaru. Od Heftalitów Gudżar lub Gurdźar wywodzi się nazwa Gudżaratu (Gujarat).
VII w. - Harendragupta Śaśanka z dynastii Gauda jeszcze raz jednoczy Bengal, a nawet podbija Asam i Orissę, ale już nie potrafi zbudować stabilnej struktury politycznej. Jego następcy utrzymają władzę tylko do początków VIII w., kiedy państwo dynastii Gauda ulegnie rozpadowi w rezultacie walk między książętami.