Chatyci, Luwijczycy, Hetyci
8000 - 7000 r. p.n.e. - We wschodniej Anatolii (grecka nazwa Azji Mniejszej oznaczająca wschód Słońca) istnieją kopalnie miedzi (późniejsze Ergani Maden).
7000 r. p.n.e. - Rozwój rolnictwa prowadzi do uformowania społeczeństw zróżnicowanych pod względem majątkowym i zawodowym.
3000 r. p.n.e. - Półwysep Azji Mniejszej zamieszkują różne ludy w większości z grupy iberokaukaskiej (przez archeologów nazwane potem Protohetytami). Wyróżniają się Chatyci (Chatti, Hatti) w północno-wschodniej Azji Mniejszej, czczący Boginię-Matkę czyli podziemne Słońce Wurunzimu, boga burzy Taru i boga Słońca Esztan. Otaczają kultem runo (fetysz z owczej skóry, który przejmą potem Hetyci) stanowiące źródło powodzenia oraz labris - topór (pierwotnie maczuga lub młot) o podwójnym ostrzu - znak władzy i siły.
Druga połowa 3. tysiąclecia p.n.e. - Decydującym wydarzeniem jest przybycie Indoeuropejczyków (Luwijczycy, Hetyci i Palajczycy tworzący anatolijską grupę językową), którzy stopniowo zajmują wschodnie i północne części Azji Mniejszej. Rozpowszechniają się brązowe narzędzia. Powstają lokalne centra władzy politycznej w postaci umocnionych osad (miasta-państwa).
Koniec 3. tysiąclecia p.n.e. - Na wschodzie Anatolii powstają miasta Hetytów z największym Kussar. Kwitnie handel z Asyrią.
3./2. tysiąclecie p.n.e. - Upowszechnia się koń przejęty od ludów stepu, zapewniając Hetytom potęgę militarną.
2. tysiąclecie p.n.e. - Indoeuropejskie plemiona wypierają i wchłaniają wcześniejszą ludność Azji Mniejszej.
Najsilniejszą pozycję zdobywają Hetyci (centrum nad środkowym biegiem rzeki Kizilirmak).
W południowo-zachodniej części półwyspu rozwija się kultura spokrewnionych z Hetytami Luwijczyków. Ich zachodni odłam zajmuje krainę nazwaną potem Izaurią od dwóch miast Izauri Starej (Isaura Palaea) i Izauri Nowej (Isaura Nea).
W północno-zachodniej Anatolii (późniejsza Paflagonia) osiedlają się Palajczycy, których zasymilują potem Hetyci.
Luwijczycy wynajdują pismo obrazkowe, które przejmą Hetyci (z czasem zastąpią je pismem klinowym z Asyrii).
XIX - XVIII w. p.n.e. - W północno-wschodniej Azji Mniejszej rozwijają się księstwa lub miasta-państwa Chatytów jak Hatuszasz, Kussar, Kanesz czy Zalpa. Politycznie, gospodarczo i kulturalnie są związane z Asyrią.
W chatyckim Kanesz panują kolejno: Pamba, Hurmeli, Harpatiwa (ok. 1830 r. p.n.e.), Inar, Warszana i Zuzzu.
Od połowy XIX w. p.n.e. - Rządzący w Kussar Pithanas zaczyna jednoczyć plemiona Hetytów. Ich godłem jest dwugłowy orzeł jako symbol mocy. Przejmą go potem inne ludy Anatolii i Półwyspu Bałkańskiego.
Dzieło Pithanasa kontynuują następni władcy - Pijuszti, Anittas i Peruwa.
Hetyci podporządkowują sobie mieszkających tu wcześniej Chatytów (dlatego też przez archeologów i historyków zwanych Protohetytami, chociaż nie są spokrewnieni z Hetytami). Przejmują ziemie i wiele tradycji podbitych Chatytów. Na przykład pod imieniem Istanu czczą chatyckiego boga Esztan oraz Boginię-Matkę Wurunzimu, potem główne bóstwo Hetytów.
Sami Hetyci wprowadzają kult boga światła i nieba Sius (odpowiednik Zeusa i ogólnoindoeuropejskiego Djausa).
Zdobywają miasto Hatuszasz (Hattusas), które staje się jednym z ich najważniejszych ośrodków. Wreszcie zajmują asyryjskie osady kupieckie.
W nowych warunkach rozkwitają dawne centra, jak na przykład miasto Kanesz.
Druga połowa XVIII w. p.n.e. - Monarchia Hetytów stopniowo umacnia się i ogarnia coraz większe terytorium.
W tym czasie na hetyckim tronie zasiadają Tudhalijas (Tidal), Pusarruma i Papahdilmah (na przełomie XVIII i XVII w. p.n.e.).
XVII w. p.n.e. - Król Labarna I (następca Papahdilmaha) czyni z Hetytów największą potęgę Azji Mniejszej. Ich stolicą jest stare chatyckie miasto Hatuszasz. Zaczyna się okres supremacji Hetytów trwający do XII w. p.n.e.
1650 - 1620 r. p.n.e. - Hattusilis I (siostrzeniec i następca Labarny) zdobywa Syrię północną, gdzie krzyżują się szlaki handlowe, i Kizzuwatnę. Dzięki sprawnej armii władza Hetytów rozciąga się od Morza Czarnego do Śródziemnego.
Przy królu działa panku czyli rada dostojników, wodzów i wybitnych wojowników. Kształtuje się feudalizm hetycki, gdzie książęta są wasalami króla, choć jednocześnie funkcjonuje ekonomia niewolnicza.
1620 - 1590 r. p.n.e. - Król Mursilis I (wnuk Hattusilisa I) rozszerza władzę Hetytów w Syrii, gdzie podbija Jamchadu iw Mezopotamii. W 1595 r. p.n.e. zdobywa i plądruje Babilon, niszcząc babilońską monarchię.
Buduje państwo zdolne nawet do walki z potężnym Egiptem.
Po 1590 r. p.n.e.- Brak wyraźnych reguł dziedziczenia władzy wywołuje konflikty na dworze i serię zabójstw w królewskiej rodzinie po śmierci Mursilisa. Niektórzy próbują odwoływać się do starszej zasady dziedziczenia w linii matki, a inni głoszą, że prawo do władzy ma tylko linia męska. Na tronie zasiadają w tym czasie Hantili I, Zidanta I, Ammuna (po 1550), Huzzija I, Telipinu i Tahurwaili (XVI/XV w.).
Telipinu ustala zasadę dziedziczenia tronu wyłącznie w linii męskiej czyli po ojcu, a jej przestrzegania ma pilnować rada panku.
Druga połowa XVI w. p.n.e. - Mitanni wykorzystuje walki o tron w państwie Hetytów i odbiera im Syrię oraz Kizzuwatnę.
XV w. p.n.e. - Alluwamna (następca Tahurwailiego) i Hantili II ratują osłabione państwo Hetytów. Po nich przejściowo panują Zidanta II, Huzzija II i Muwatalla I ostatni władcy Starego Państwa.
Ok. 1430 r. p.n.e. - Panuje Tudhalijas II, założyciel nowej dynastii i Nowego Państwa Hetytów.
Od końca XV w. p.n.e. - Hetyci za panowania Arnuwandy I, Hattusilisa II i Tudhalijasa III, wykorzystują osłabienie Mitanni, aby zdobyć dominującą pozycję w górnej Mezopotamii. Władza potężnej monarchii Hetytów sięga do Morza Egejskiego, gdzie dzierżą port Millawanda (późniejszy Milet). Nawiązują też handlowe kontakty z Kreteńczykami (w języku nesyckim zwanymi Ahhijjawa), z którymi rywalizują o wpływy na Cyprze (po nesycku Alaszija).
Kwitną ośrodki religijne i centra pielgrzymek: Arinna (kult Słońca), Yazilikaya koło stolicy i Nerik na północy (wejście do podziemi, gdzie przyzywa się Teszuba zranionego przez węża reprezentującego siły mroku).
XIV w. p.n.e. - Panuje hetycki król Szupiluliuma I, który podbija Syrię, w tym Karkemisz - ostatni punkt oporu Hurytów. Swoich synów czyni władcami syryjskich księstw: Telenisusa w Halab i Pijassilisa w Karkemisz, a na tronie zwasalizowanego Mitanni osadza Artatama. Syryjskie księstwa, port Ugarit (najważniejsze w tym rejonie centrum handlu narkotykami), a także Kizzuwatna, uznają zwierzchność Hetytów. Hetycka monarchia staje się mocarstwem.
Szupiluliuma I najwyższym kapłanem w Kummanni (późniejsza Komana), świętym mieście Kizzuwatny, czyni swego syna i jego potomków. Ta dynastia kapłańska przetrwa do końca panowania rzymskiego.
XIV w. p.n.e. - Chwilowe osłabienie państwa wywołane przez zarazę w Anatolii oraz bunt luwijskich wasali w Arzawa i huryckich w Kizzuwatna.
Egipt zaś zajmuje Syrię, odcinając Hetytów od portów w Fenicji, co staje się początkiem serii wojen.
1345 - 1315 r. p.n.e. - Po zaledwie rocznym panowaniu Arnuwandy II, władzę obejmuje jego brat Mursilis II. Tłumi powstania w Anatolii, usuwa Egipcjan z północnej Syrii i pacyfikuje wciąż buntujące się syryjskie miasta. Państwo Hetytów odzyskuje dawną siłę.
Na swojej pieczęci król używa obu zapisów hieroglificznego i klinowego.
1323 r. p.n.e. - Wdowa po Tutanchamonie egipska królowa Anchesenamon proponuje rękę Zananzie, synowi Szupiluliumy I. Po sprawdzeniu prawdziwości tej zdumiewającej i zdawałoby się nieprawdopodobnej propozycji Zananza wyrusza do Egiptu, żeby poślubić wdowę, co oznaczałoby sojusz dwóch mocarstw. Niestety, Zananza zostaje zamordowany w drodze nad Nil, co cieszy przeciwników współpracy Egiptu i Hetytów zarówno na obu dworach, jak też poza nimi, na przykład w miastach Syrii.
Początek XIII w. p.n.e. - Szczyt potęgi za Muwatalliego II (syn Mursilisa II) i Mursilisa III (syn Muwatalliego).
Rozległe państwo szczyci się rozwiniętym rzemiosłem i rolnictwem, dalekosiężnym handlem i wspaniałą sztuką. Ścisłe związki handlowe i kulturowe łączą Hetytów z Asyrią. Stolica Hatuszasz należy do najpiękniejszych i najbogatszych miast zachodniej Azji. Olśniewa potężnymi murami i wielką Bramą Lwów nazwaną tak od dwóch posągów flankujących główne wejście do miasta. Wspaniały królewski pałac zachwyca i onieśmiela posłów z innych krajów, a ogromne archiwum przechowuje tysiące glinianych tabliczek.
Szczególną pozycją cieszą się Huryci z Kizzuwatny, których księżniczki są kolejnymi królowymi w państwie Hetytów.
Pierwsza połowa XIII w. p.n.e. - Hattusilis III (syn Mursilisa II) odsuwa od władzy Mursilisa III, aby wejść dlo historii jako jeden z najwybitniejszych królów tej epoki.
Jego żoną jest Puduhepa pochodząca z bogatego miasta Lavazantija. Królowa słynie z urody i mądrości. Podejmuje na przykład próby ujednolicenia i uporządkowania panteonu bogów czczonych na terenie Państwa Hetytów, utożsamiając bóstwa podobne lub ustawiając je w hierarchię.
1275 r. p.n.e. - Rywalizacja o panowanie w Syrii doprowadza do wojny z Egiptem.
Dwaj beduińscy szpiedzy wysłani przez Hattusilisa III donoszą Egipcjanom, że Hetyci znajdują się w odległości ok 200 km, chociaż w rzeczywistości są oddaleni o 3 km. Kiedy więc dochodzi do decydującej bitwy pod Kadesz, Egipcjanie zostają zaskoczeni. Od ostatecznej klęski ratuje ich odważna reakcja faraona prowadzącego doborową gwardię. Tak więc bitwa pod Kadesz nie zostaje jednoznacznie rozstrzygnięta, ale ujawnia potęgę Hetytów. Dlatego w hetyckich zapiskach jest przedstawiana jako zwycięstwo. W każdym razie wojna doprowadza do podziału Syrii na hetycką północ (łącznie z Kadesz) oraz egipskie południe.
1260 r. p.n.e. - Ponieważ Asyria wykorzystuje zaangażowanie Hetytów w wojny z Egiptem i zajmuje obszary nad górnym Eufratem, Hattusilis III decyduje się zawrzeć pokój z Egiptem.
Po wymianie serii listów (część zachowana w królewskim archiwum w Hatuszasz) zostaje podpisany układ sojuszniczy, a na znak przymierza córka hetyckiego króla zostaje żoną faraona Ramzesa II.
Połowa XIII w. p.n.e. - W Państwie Hetytów szarpanym sporami wewnątrz królewskiej dynastii kolejni władcy panują krótko: Tudhalijas IV (syn Hattusilisa III), Arnuwanda III (syn Tudhalijasa IV), Kuruntas, Tudhalijas V, Arnuwanda IV i Szupiluliuma II (brat Arnuwandy III).
XIII/XII w. p.n.e. - Za panowania Szupiluliumy II wybrzeża śródziemnomorskie zostają spustoszone przez najazd Ludów Morza posługujących się żelazną bronią. Aramejczycy zaś plądrują wnętrze kraju. Sytuację pogarsza kilkuletnia susza, która wywołuje niezadowolenie poddanych i osłabia władzę centralną. Ujawniają się więc stronnictwa polityczne w Państwie Hetytów i dochodzi do zbrojnych buntów. Stolica Hatuszasz zostaje spalona podczas wojny domowej i porzucona.
Hetyci spadają do roli jednego z mało znaczących ludów zachodniej Azji, rządząc zaledwie w kilku niewielkich państewkach we wschodniej Anatolii, Syrii i Kanaanie.
X - IX w. p.n.e. - Hetyci mieszkający w Kanaanie podlegają władzy Izraela.
Do VIII w. p.n.e. - Małe państwa kontynuujące tradycje Hetytów istnieją jeszcze we wschodniej Azji Mniejszej i północnej Syrii. Rządzą nimi władcy-sędziowie zwani tarwanas podobnie do sędziów w Izraelu i Fenicji. Termin tarwanas przenika do greckich kolonii w Azji Mniejszej i tam przekształci się w greckie słowo tyranos (tyran), które oznacza monarchę. Hetyckie wpływy ujawniają się także w syryjskiej i izraelskiej plastyce, gdzie wciąż są rzeźbione lwy przypominające królewskie symbole Hetytów.
Kulturowe tradycje Hetytów najdłużej przetrwają wśród innych ludów Anatolii: Frygów, Luwijczyków i Licyjczyków, Lidyjczyków oraz Likaonów i pozostaną żywe aż do czasów rzymskich. Anatolijskie języki i religie bardzo silnie zaważą też na kulturze jońskich Greków.
VIII w. p.n.e. - Sargon II z Asyrii podbija istniejące jeszcze państewka Hetytów, ostatecznie usuwając ten lud ze sceny politycznej.
Dopiero w 1834 r. n.e. Francuz C. Texier odkryje ruiny tajemniczego starożytnego miasta w tureckiej wiosce Bogazköy. W latach 1860. zaś francuski archeolog G. Perrot stwierdzi, że w Anatolii istniało niegdyś nieznane imperium, a w roku 1879 brytyjski historyk A, H. Sayce uzna je za dzieło Hetytów. W latach 1906-1912 niemiecki archeolog H. Winckler odkopie resztki Hatuszasz w Bogazköy oraz tysiące zapisanych tabliczek z królewskiego archiwum wypalonych podczas wielkiego pożaru, który ponad dwa i pół tysiąca lat wcześniej zniszczył miasto. Hetyckie pismo zostanie odczytane przez czeskiego badacza B. Hroznego.