Rodzaje prawa, wykroczenie i przestępstwo
Już od prehistorii funkcjonują dwa zasadnicze rodzaje prawa czyli prawo prywatne i prawo publiczne, chociaż początkowo nikt ich świadomie nie rozróżnia.
Prawo prywatne
Jest skoncentrowane na obronie interesów jednostki i reguluje stosunki między członkami społeczeństwa. Na przykład w Rzymie do tej kategorii należy prawo osobowe odnoszące się do osób w sensie prawnym, prawo rzeczowe mówiące o zagadnieniach nieosobowych i prawo skarg regulujące zasady rozstrzygania sporów.
Z czasem w ramach prawa prywatnego kształtuje się prawo cywilne, które obejmuje między innymi prawo rodzinne, prawo pracy, prawo handlowe i prawo własności.
Prawo publiczne
Koncentruje się na obronie interesów grupy, na przykład plemienia, określonej instytucji lub państwa, początkowo lekceważąc interesy jednostki. Szczególną pozycję ma prawo kanoniczne czyli religijne, które obowiązuje w ramach określonej wspólnoty religijnej. Z czasem wyodrębnia się prawo administracyjne regulujące działanie instytucji i chroniące jednostkę przed instytucjami. Powstaje też prawo konstytucyjne regulujące działanie państwa i jego relacje z jednostką jako obywatelem mającym swoje prawa w obrębie państwa. Z prawami jednostki wiąże się pojęcie nieposłuszeństwa obywatelskiego, które w przeciwieństwie do buntu nie ma na celu zniszczenia państwa, lecz jego zmianę lub poprawę bez łamania prawa i w miarę możności bez przemocy. Osoby podejmujące działania o charakterze nieposłuszeństwa obywatelskiego poddają się prawu i w jego ramach próbują dyskutować z przedstawicielami państwa.
Prawo administracyjne i konstytucyjne są zapowiedzią trójpodziału władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądową, co stanie się podstawą demokracji.
Kształtuje się prawo karne, które określa, co jest dopuszczalne, a co nie jest według reguł prawa obowiązującego w danej grupie czy organizacji społecznej, plemieniu lub państwie. Prawo karne reguluje sankcje rozumiane jako sposób wymierzania kar za łamanie reguł prawa.
Wykroczenie to złamanie obowiązującego prawa uznawane za stosunkowo mało szkodliwe dla danej społeczności i dlatego bywa karane względnie łagodnie.
Przestępstwo zaś to złamanie prawa uznawane za bardzo szkodliwe, groźne dla danej społeczności i dlatego jest surowo karane.
Granica między wykroczeniem i przestępstwem jest względna i w skali historycznej płynna. Określa ją umowa społeczna i tradycja, a w społeczeństwach zaawansowanych wola rządzących, monarchy, arystokratów i elity ekonomicznej czyli klas najbogatszych i najbardziej wpływowych. To oznacza, że pojęcia wykroczenia i przestępstwa ewoluują wraz ze społeczeństwem. Obraza chłopa lub robotnika w społeczeństwach feudalnych i wczesnokapitalistycznych jest co najwyżej wykroczeniem, podczas gdy obraza arystokraty lub monarchy jest przestępstwem, a nawet może być uznana za zbrodnię. W krajach demokratycznych obraza każdego człowieka jest z zasady uznawana za wykroczenie bez względu na jego pochodzenie i przynależność do określonej klasy społecznej. Zmiana religii lub obraza religijnych uczuć może być poważnym przestępstwem obwarowanym nawet karą śmierci (w średniowiecznej Europie, a w islamie w XX/XXI w.), ale też może być tylko wykroczeniem (w Europie w XX w), lub nie podlegać żadnym rygorom prawnym. Podobne zmiany prawa dotyczą traktowania ludzi innych ras: od pozbawionych wszelkich praw niewolników, poprzez segregację rasową czyli oddzielne zasady prawne dla różnych ras aż po równość wszystkich wobec prawa.
Wykroczenia lub przestępstwa przeciw porządkowi publicznemu obejmują między innymi zakłócanie określonych obrzędów lub głoszenie zakazanych idei.
Obrażenie kogoś lub zniesławienie (rozpowszechnienie nieprawdziwych informacji) to wykroczenie lub przestępstwa przeciw godności danej osoby.
Najbardziej typowe przestępstwo przeciw mieniu to kradzież - zagarnięcie czyjegoś dobra.
Przestępstwa seksualne to na przykład gwałt, pedofilia, w niektórych kulturach homoseksualizm.
Przestępstwa przeciw życiu i zdrowiu obejmują między innymi zabójstwo czyli pozbawienie życia (zbrodnia), zranienie lub trwałe okaleczenie czyli uszkodzenie ciała oraz pobicie.
Przestępstwa przeciw własności intelektualnej to na przykład przypisanie sobie dzieła stworzonego przez kogoś innego.
Przestępstwa przeciw obrotowi papierami wartościowymi obejmują fałszowanie pieniędzy i dokumentów.
Przestępstwa przeciw państwu to na przykład łamanie konstytucji, odmowa służby wojskowej lub działalność szpiegowska na szkodę państwa.
Liczba i rodzaj problemów, w tym także przestępstw, rosną wraz z rozwojem społeczeństw, coraz większą złożonością techniki, ekonomii, polityki i kultury. Dlatego ogólny podział na prawo prywatne i publiczne zostaje rozwinięty w dziesiątki wyspecjalizowanych dziedzin prawnych jak na przykład prawo rodzinne, własności, gospodarcze, budowlane, rolne, pracy, religijne, administracyjne, konstytucyjne, sądowe…
Co więcej, wraz ze wzrostem stopnia złożoności życia publicznego coraz częściej pojawiają się sprzeczności między prawami jednostki i prawami społeczności czyli między zasadami prawa prywatnego i publicznego. Rozstrzyganie sporów lub ocena winy osób oskarżanych o łamanie prawa coraz częściej wymaga zaangażowania wyspecjalizowanych instytucji, które mają utrzymywać społeczny porządek: policji, sądów oraz systemów egzekwujących wykonywanie decyzji sądów.